50+ yaşında tələbə adı qazananların karyera imkanları nə qədər realdır?

Bu il ali təhsil müəssisələrinə qəbul nəticələrində diqqət çəkən məqamlardan biri 50 və daha yuxarı yaşlı insanların tələbə adını qazanması oldu. İlk baxışda bu hal bir çoxlarına təəccüblü görünə bilər: karyera baxımından bu yaş həqiqətənmi gecdir, yoxsa sadəcə insanların arzularının ürəklərində qalmaması üçün atılmış addımdır?

Təhsil eksperti Kamran Əsədov BiG.AZ-a bildirib ki, əmək bazarında reallıq sərtdir. 50 yaşdan sonra yeni karyera qurmaq imkanları məhduddur. Dövlət Statistika Komitəsinin son məlumatına görə, 2024-cü ildə məşğulluqda olanların 6 faizi ali təhsili 40 yaşdan sonra başa vurmuş şəxslərdir və onların əksəriyyəti artıq mövcud sahədə işləyənlərdir. Yəni yeni diplom daha çox status və şəxsi ambisiya xarakteri daşıyır, iqtisadi baxımdan əlavə imkanlar yaratmır. Müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, bu yaşda universitetə daxil olan insanlar həm övladlarına, həm də cəmiyyətə nümunə göstərirlər. Onların "öyrənmək üçün heç vaxt gec deyil" mesajı sosial baxımdan böyük dəyər daşıyır:

"Əslində məsələ daha dərin və çoxşaxəlidir. Təhsil sistemində uzun illər formalaşmış yanlış stereotiplər göstərir ki, universitet sadəcə gənclərin yolu kimi təqdim olunur. Halbuki, "Təhsil haqqında" Qanunda təhsil alanın yaşı ilə bağlı heç bir məhdudiyyət yoxdur və orada açıq şəkildə "təhsil hər bir vətəndaşın ömür boyu hüququdur" müddəası təsbit olunub. Yəni dövlətin qanuni öhdəliyi vətəndaşlara istənilən yaşda təhsil almaq imkanı yaratmaqdır. Amma praktiki planda vəziyyət fərqlidir: Elm və Təhsil Nazirliyi bu istiqamətdə nə maarifləndirmə aparır, nə də yaşlıların təhsilinə yönəlik xüsusi mexanizmlər qurur.

Statistika göstərir ki, hər il qəbul olunan tələbələr arasında 50+ yaşlıların sayı çox azdır, yüzdə bir faizdən də aşağı təşkil edir. Onların böyük qismi müəllimlik, hüquq, psixologiya və sosial sahələr kimi ixtisaslara üz tutur. Çünki bu ixtisaslar həm şəxsi maraqlarını təmin etməyə imkan verir, həm də nisbətən sosial mövqeyə uyğunlaşma şansı saxlayır. Amma əmək bazarında reallıq sərtdir. 50 yaşdan sonra yeni karyera qurmaq imkanları məhduddur. Dövlət Statistika Komitəsinin son məlumatına görə, 2024-cü ildə məşğulluqda olanların 6 faizi ali təhsili 40 yaşdan sonra başa vurmuş şəxslərdir və onların əksəriyyəti artıq mövcud sahədə işləyənlərdir. Yəni yeni diplom daha çox status və şəxsi ambisiya xarakteri daşıyır, iqtisadi baxımdan əlavə imkanlar yaratmır.

Müsbət tərəfi ondan ibarətdir ki, bu yaşda universitetə daxil olan insanlar həm övladlarına, həm də cəmiyyətə nümunə göstərirlər. Onların "öyrənmək üçün heç vaxt gec deyil" mesajı sosial baxımdan böyük dəyər daşıyır. Avropa İttifaqı ölkələrində ömürboyu təhsil siyasəti bu fəlsəfə üzərində qurulub. Məsələn, Almaniyada universitet tələbələrinin təxminən 8 faizi 30 yaşdan, 2 faizi isə 50 yaşdan yuxarıdır. ABŞ-da "non-traditional students" kateqoriyası 40, 50, hətta 60 yaşlı insanları da əhatə edir və onların sayı ümumi tələbə kütləsinin 15 faizinə qədər yüksəlir. Bu ölkələrdə universitetlər xüsusi proqramlar, çevik tədris formatları və kredit sistemləri ilə yaşlı insanların təhsilini dəstəkləyir. Azərbaycanda isə nəinki belə proqramlar yoxdur, hətta Elm və Təhsil Nazirliyi bu reallığı ictimaiyyətə təqdim etmir, gənclərlə yanaşı yaşlıların da təhsilə cəlb olunması üçün sistemli siyasət aparmır.

Mənfi tərəf ondan ibarətdir ki, bu addım çox vaxt şəxsi məmnuniyyət səviyyəsində qalır. Dövlət bu prosesi stimullaşdırmır, yaşlı tələbələrə sosial güzəştlər, təqaüdlər və ya təhsil kreditləri ilə dəstək verilmir. Təhsil Tələbə Krediti Fondu formal olaraq hər kəsə açıq olsa da, 50+ yaşlıların bu imkanlardan istifadə etməsi faktiki olaraq qeyri-mümkündür. Ən əsası isə, Nazirliyin planı yoxdur: nə qədər yaşlı insan təhsil alır, onların hansı sahələrdə oxuması daha məqsədəuyğundur, məzun olduqdan sonra hansı nəticələri əldə edirlər – bütün bu suallar cavabsız qalır. Halbuki dövlət bu prosesi izləməli, nəticələri ictimaiyyətə açıqlamalı və ömürboyu təhsili real siyasətə çevirməlidir.

Elm və Təhsil Nazirliyi bu məsələdə də özünü formal hesabatlarla məhdudlaşdırır. Onlar yalnız statistik rəqəmləri açıqlayır, amma dərin təhlil aparmır. Qrant layihələri adı ilə müxtəlif proqramlar elan olunur, amma nəticəyə yönəlik təsir mexanizmi yoxdur. Təhsil siyasətinə ayrılan resursların böyük qismi hədər gedir, çünki prioritet və strategiya yoxdur. Nazirlik yaşlı insanların təhsilinə dair heç bir maarifləndirmə işi aparmır, proqnoz hazırlamır, yol xəritəsi təqdim etmir. Bu səbəbdən də cəmiyyətin böyük bir hissəsində təhsilə maraq azalır. İnsanlar anlayır ki, dövlətin məqsədi real nəticə yox, rəqəmlərlə hesabat verməkdir.

Dəyişməli olan odur ki, ömürboyu təhsil siyasəti konkret proqramlarla təmin edilsin. Universitetlərdə axşam bölmələri, qısamüddətli diplom proqramları, çevik kredit sistemi məhz yaşlı auditoriyanı hədəfləməlidir. Təqaüd mexanizmləri yaşlı tələbələr üçün də nəzərdə tutulmalı, dövlət onların əlavə təhsil xərclərini qismən kompensasiya etməlidir. Ən əsası isə Elm və Təhsil Nazirliyi bu istiqamətdə ictimaiyyətə açıq planlar və proqnozlar təqdim etməlidir. Əks halda, indiki kimi təsadüfi hallarda 50 yaşlı insanların tələbə olması yalnız fərdi hekayə olaraq qalacaq, ölkə səviyyəsində isə heç bir dəyişiklik yaratmayacaq. Təəssüf ki, Nazirliyin fəaliyyəti hazırda məhz bu vəziyyəti – təhsilin ictimai nüfuzunu məhv etməyi və insanların marağını azaltmağı stimullaşdırır. Qrantların göyə sovrulması, nəticəsiz layihələr, formal hesabatlar sistemin əsas problemidir. Təhsil sahəsində ümidlər hələ də insanların şəxsi iradəsinə söykənir, dövlətin siyasətinə yox".

Telegramda izləyin