Dünya ərzaq böhranı ilə üz-üzə: BMT həyəcan təbili çalır - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

BMT-nin son hesabatları qlobal ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi xəbərdarlıq edir. Qurumun məlumatına görə, iqlim dəyişiklikləri, silahlı münaqişələr və iqtisadi qeyri-sabitlik səbəbindən dünyada milyonlarla insan kəskin ərzaq çatışmazlığı ilə üz-üzə qalmaq riski daşıyır. Xüsusilə Afrika və Yaxın Şərq regionlarında vəziyyətin daha da ağırlaşdığı bildirilir.

BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı isə qeyd edir ki, ərzaq qiymətlərində dalğalanma və kənd təsərrüfatı istehsalında azalma qlobal böhranın dərinləşməsinə səbəb olur. Hesabatda vurğulanır ki, əgər təcili tədbirlər görülməzsə, yaxın illərdə aclıq təhlükəsi daha geniş coğrafiyanı əhatə edə bilər. Bu fonunda beynəlxalq təşkilatlar və hökumətlər qarşısında əsas sual dayanır: artan ərzaq böhranının qarşısını almaq üçün hansı addımlar atılmalıdır və dünya bu çağırışa nə dərəcədə hazırdır?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, BMT-nin 2026-cı il üçün proqnozu həqiqətən zəif iqtisadi artım və ərzaq sistemlərində ciddi risk göstərir, amma bu hələ birbaşa "böhran qapıdadır" demək deyil. Onun sözlərinə görə, BMT-nin hesabatına görə qlobal iqtisadi artım 2026-cı ildə 2.7 faiz olacaq: "Bu, 2025-ci ildəki 2.8 faizdən bir az aşağıdır və pandemiyadan əvvəlki orta 3.2 faizdən xeyli zəifdir. Asiya-Sakit okean regionunda artım 4.6 faizdən 4.0 faizə düşəcək. Əsas səbəblər Yaxın Şərqdəki gərginlik, enerji və ərzaq qiymətlərinin artması, bir də ABŞ-ın 2025-ci ildə tətbiq etdiyi yüksək rüsumlardır. Qlobal ticarət 2025-ci ildə 3.8 faiz artıb, amma bu artım şirkətlərin rüsumlardan əvvəl anbarları doldurması ilə bağlı idi. 2026-cı ildə ticarət artımının 2.2 faizə enəcəyi gözlənilir. Yəni tam çökmə yox, sürətin zəifləməsidir.
Ərzaqla bağlı isə FAO və WMO aprelin 22-də birgə hesabat yayıb. Orada deyilir ki, ekstremal istilər qlobal ərzaq sistemlərini həddə çatdırıb. Temperatur 30 dərəcəni keçəndə əksər bitkilərin məhsuldarlığı düşür.

Hər bir dərəcə istiləşmə qarğıdalı, düyü, buğda və soya məhsuldarlığını təxminən altı faiz azaldır. 2024-cü ildə dünya okeanlarının 91 faizi ən azı bir dəfə dəniz istilik dalğası yaşayıb və bu balıq ehtiyatlarını təhlükəyə atır. İllik yarım trilyon iş saatı istilər səbəbindən itirilir. Bir milyarddan çox insanın dolanışığı risk altındadır. FAO-nun baş direktoru deyir ki, ekstremal isti quraqlığı, zərərvericiləri, meşə yanğınlarını gücləndirən risk multiplikatorudur.
BMT birbaşa "ərzaq böhranı olacaq" demir, "hazır olmaq lazımdır" deyir. Hazırda qlobal ərzaq ehtiyatları kritik həddə deyil. Amma üç risk üst-üstə düşsə vəziyyət pisləşə bilər. Birincisi, 2025-2026-cı illərdə güclü istilik dalğaları əsas taxıl regionlarını eyni anda vursa. İkincisi, Yaxın Şərq münaqişəsi uzansa və Süveyş kanalı, Hörmüz boğazı kimi marşrutlar bağlansa, daşıma xərci qalxar.

Üçüncüsü, inkişaf etməkdə olan ölkələrin borcu çoxdur, faizlər yüksəkdir. Dollar bahalaşsa, kasıb ölkələr ərzaq idxal edə bilməyəcək.
Beləliklə, 2026-cı il üçün BMT-nin mesajı apokalipsis deyil, yavaşlama və kövrəklikdir. İqtisadi artım müsbət qalır, amma zəifdir. Ticarət çökmür, sadəcə ləngiyir. Ərzaq sistemləri isə istidən ciddi zərbə alır. Böhran olub-olmaması növbəti bir ildə havadan, müharibələrdən və dövlətlərin birgə işləyib-işləməməsindən asılı olacaq. FAO və WMO təcili tədbirlər təklif edir: erkən xəbərdarlıq sistemləri, istiyə davamlı toxumlar, fermerlərə maliyyə dəstəyi. Yəni qapıda duran böhran yox, böhran riski var və bu riskin qarşısını almaq üçün qərarlar elə indi verilməlidir".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin