2024–2025-ci tədris ili yeniyetmələr arasında artan cinayət hallarının statistikası ilə də yadda qaldı

"2024–2025-ci tədris ili Azərbaycan məktəbləri üçün yalnız tədris uğurları və nailiyyətləri ilə deyil, eyni zamanda azyaşlılar və yeniyetmələr arasında artan cinayət hallarının statistikası ilə də yadda qaldı. Daxili İşlər Nazirliyinin rəsmi məlumatına əsasən, bu tədris ilində məktəblilər tərəfindən və ya məktəblilərə qarşı törədilmiş 40-dan çox cinayət hadisəsi qeydə alınıb. Bu rəqəm əvvəlki illərlə müqayisədə artmaqla yanaşı, təhsil sistemində profilaktik tədbirlərin zəifliyini və məktəb mühitinin sosial-emosional təhlükəsizliyinin zəiflədiyini göstərir. Cinayətlərin strukturuna baxdıqda, əsasən fiziki zorakılıq, bıçaqlanma, davalar və təhqir kimi halların üstünlük təşkil etdiyi görünür. Bu isə məktəblərin artıq yalnız təhsil ocağı deyil, bəzən də risk mühitinə çevrildiyini sübut edir".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib.

O, bildirib ki, "Təhsil haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun 24-cü maddəsində göstərilir ki, ümumtəhsil müəssisəsi uşağın təlim-tərbiyəsi ilə yanaşı, onun fiziki və psixoloji təhlükəsizliyini də təmin etməlidir. Amma praktiki olaraq məktəblərin əksəriyyətində bu müddəaların icrası ya formal həyata keçirilir, ya da ümumiyyətlə nəzarət sistemləri mövcud deyil. 2022-ci ildə Təhsil İnstitutu tərəfindən aparılan monitorinq nəticələrinə görə, ölkə üzrə məktəblərin yalnız 27%-də mütəmadi sosial-psixoloji diaqnostika aparılır, 60%-dən çox məktəbdə isə psixoloq və sosial pedaqoqların fəaliyyəti formal xarakter daşıyır. Bu o deməkdir ki, problemli şagirdlərin davranış dəyişikliyi və ya risk faktorları məktəbdaxili erkən xəbərdarlıq sistemləri ilə qeydə alınmır, nəticədə isə aqressivlik, zorakılıq və asılılığa meyllilik daha da dərinləşir:
"Müsbət cəhət odur ki, son illərdə dövlət tərəfindən məktəb mühitində təhlükəsizliyin təmin olunması istiqamətində bəzi təşəbbüslər həyata keçirilib. Məsələn, bir sıra məktəblərdə video müşahidə kameralarının quraşdırılması, giriş-çıxış nəzarətinin gücləndirilməsi, məktəbdaxili intizam komissiyalarının yaradılması bu sahədə müsbət addımlar hesab edilə bilər. Eyni zamanda "Təhsilalanların davranış qaydaları" sənədinin məktəblərə göndərilməsi və valideyn-məktəb əlaqələrinin tənzimlənməsi təşəbbüsləri də nəzərəçarpacaqdır. Lakin bu tədbirlər vahid sistemli yanaşma ilə deyil, daha çox kampaniya xarakterli şəkildə həyata keçirildiyindən təsirliliyi uzunmüddətli olmur.

Problemin kökündə təhsildə emosional və sosial tərbiyə sisteminin zəifliyi dayanır. Tədris planlarında həyat bacarıqları, konfliktlərin idarə olunması, empatiya, emosional sabitlik kimi mövzular formal şəkildə təqdim olunur. Halbuki, müasir təhsil sistemi yalnız bilik deyil, həm də davranış tərbiyəsi verməlidir. UNESCO-nun 2023-cü il hesabatına görə, zorakılığın qarşısının alınması üçün ən effektiv vasitə məktəblərdə sosial-emosional öyrənmə proqramlarının tətbiqidir. Bu proqramlar şagirdlərə yalnız nəyi oxumağı deyil, həm də necə davranmağı öyrədir. Finlandiyada, Estoniyada və Kanadada bu modellər tətbiq olunur və nəticə etibarilə məktəb cinayətləri və zorakılıq halları 60%-ə qədər azalıb.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, cinayətkarlığın qarşısının alınması üçün məktəbdə "təhlükəsizlik üçbucağı" modeli qurulmalıdır – psixoloq, sosial işçi və məktəb rəhbərliyinin birgə fəaliyyətini təmin edən sistem. Hazırda isə Azərbaycanda orta məktəblərdə bu funksiyalar ya bir nəfərə yüklənir, ya da ümumiyyətlə həyata keçirilmir. Bu səbəbdən, riskli şagirdlər vaxtında aşkar olunmur, davranışları izlənilmir və nəticə olaraq məktəbdaxili və məktəbdənkənar münaqişələr cinayətlə nəticələnir.
Yeni tədris ilində dəyişikliklər sistemli şəkildə aparılmalıdır. İlk növbədə, məktəblərdə çalışan psixoloqların attestasiyadan keçməsi və sosial işçilərin tətbiqi qanunvericiliklə təsbit olunmalıdır. Eyni zamanda, məktəblər üzrə risk xəritəsi hazırlanmalı, davranış pozuntuları üzrə vahid elektron qeydiyyat sistemi yaradılmalı və bu məlumatlar müvafiq təhsil idarələrinə real vaxt rejimində ötürülməlidir. "Məktəbə Dəstək Proqramı" çərçivəsində valideynlərin, müəllimlərin və yerli icmaların birgə iştirakı ilə qarşısının alınması tədbirləri həyata keçirilməlidir.

Məktəb cinayətləri təhsilin nüfuzuna və cəmiyyətin mənəvi sağlamlığına birbaşa zərbədir. Bu, təkcə hüquq-mühafizə orqanlarının deyil, həm də təhsil siyasətinin məsuliyyətidir. Əgər təhsil sistemi uşağa yalnız bilik deyil, həm də dəyər, münasibət, məsuliyyət öyrətmirsə, o zaman məktəb cinayətləri artacaq. Yeni tədris ili bu baxımdan dönüş nöqtəsinə çevrilməlidir. Təhlükəsiz, emosional cəhətdən sabit və sosial baxımdan inkişaf etdirici məktəb mühiti yaradılmasa, gələcək nəslin intellektual və psixoloji bütövlüyü ciddi risk altına düşəcək".

Telegramda izləyin