Müasir çağırışlar və alternativ yollar-EKSPERTDƏN AÇIQLAMA

Hazırda texnologiyanın, internet resurslarının və süni intellektin (AI) sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə 4 il ərzində universitet təhsili almağın zəruriliyi ciddi şəkildə müzakirə olunur. Xüsusilə son on ildə dünyada biliklərə çıxışın demokratikləşməsi, informasiyanın sərhədsiz yayılması və distant təhsil imkanlarının genişlənməsi bu sualı daha da aktuallaşdırır. Ənənəvi 4 illik universitet təhsili müxtəlif sahələrdə fərqli təsirlər doğurur və bu, həm statistika, həm qanunvericilik, həm də əmək bazarının real tələbləri baxımından qiymətləndirilməlidir.

UNESCO-nun 2024-cü il hesabatına əsasən, dünya üzrə 18-24 yaş arasında olan gənclərin təxminən 38%-i ali təhsilə cəlb olunub. OECD ölkələrində bu göstərici 60%-dən yüksəkdir. Azərbaycanda isə bu rəqəm 38-40% civarındadır. Ali təhsilə çıxış artsa da, McKinsey Global Institute-un 2023-cü il hesabatında qeyd edilir ki, işəgötürənlərin 43%-i universitet məzunlarını əmək bazarına tam hazır hesab etmir. Bu isə klassik 4 illik təhsilin hər zaman praktiki bacarıqların formalaşdırılmasında effektiv olmadığını göstərir.

Mövzu ilə bağlı BiG.AZ-a açıqlama verən təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib ki, Azərbaycan Respublikasının "Təhsil haqqında" Qanununun 5-ci maddəsində təhsilin məqsədi olaraq "şəxsin intellektual, mənəvi və fiziki inkişafı üçün zəruri şərait yaratmaq" və "əmək bazarının tələblərinə cavab verən ixtisaslı kadrların hazırlanmasını təmin etmək" kimi müddəalar yer alır. Lakin real vəziyyət göstərir ki, ali təhsil müəssisələrinin proqramları əmək bazarının dəyişkən dinamikasına tam uyğunlaşa bilmir. Xüsusilə texnologiya, proqramlaşdırma, süni intellekt və rəqəmsal marketinq sahələrində universitet proqramları tez-tez 3-5 il gecikmə ilə yenilənir. Halbuki bu sahələrdə biliklər hər 6-12 ayda bir dəyişir:

"Müsbət tərəfləri nəzərdən keçirsək, universitet təhsili sistemli öyrənmə bacarığı, nəzəri biliklərin möhkəmləndirilməsi və fundamental araşdırma qabiliyyətinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. OECD-nin 2024-cü il "Education at a Glance" hesabatına görə, ali təhsilli şəxslərin orta aylıq əməkhaqqı, orta təhsilli şəxslərlə müqayisədə təxminən 52% yüksəkdir. Bu, universitet diplomunun hələ də əmək bazarında rəsmi təsdiqedici sənəd kimi qəbul olunduğunu göstərir. Üstəlik, tibb, hüquq, mühəndislik və pedaqogika kimi sahələrdə yalnız universitet təhsili əsasında fəaliyyət göstərmək mümkündür və bu sahələrdə alternativ təhsil modellərinin yerini tam tutması real deyil.
Digər tərəfdən, 4 illik universitet təhsili xüsusilə texnologiya və biznes sahələrində bir çox hallarda vaxt itkisi kimi qiymətləndirilir. Dünya Bankının 2023-cü il hesabatına əsasən, texnologiya sahəsində işəgötürənlərin 28%-i artıq rəsmi diplomu vacib saymır, əsas diqqəti namizədin praktiki bilik və bacarıqlarına yönəldir. Google, IBM, Tesla kimi şirkətlər bəzi vakansiyalar üçün diplom şərtini aradan qaldıraraq portfoliyo, sertifikat və real təcrübəni ön planda tutur. Bu tendensiya göstərir ki, bəzi sahələrdə klassik akademik təhsil çeviklik və bazar tələbinə uyğunluq baxımından yetərli deyil.

Beynəlxalq təcrübə də bu fərqliliyi təsdiqləyir. Almaniyada tətbiq olunan "dual təhsil sistemi" tələbələrin eyni anda həm universitetdə nəzəri biliklər almasını, həm də müəssisələrdə praktiki təcrübə qazanmasını təmin edir. Finlandiyada texnologiya sahəsində alternativ sertifikatlaşdırma proqramları geniş yayılıb. ABŞ-da "bootcamp" tipli intensiv proqramlar (məsələn, General Assembly, Flatiron School) 3-6 ayda insanlara praktiki texniki bacarıqlar qazandırır. LinkedIn-in 2024-cü il məlumatına əsasən, bu cür bootcamp məzunlarının 74%-i 6 ay ərzində iş tapır.

Əgər mövcud təhsil yanaşmaları dəyişməzsə, klassik universitet modeli bəzi sahələrdə əhəmiyyətini itirəcək. Texnoloji inkişafın sürəti, biliklərin tez dəyişməsi və iş dünyasının çeviklik tələbi universitetləri daha elastik, praktik və nəticəyönümlü təhsilə məcbur edir. Universitetlər yalnız nəzəri bilik deyil, real layihələr, startaplar və tədqiqat yönümlü fəaliyyətlərlə tələbələri əmək bazarına hazırlamalıdır. Əks halda, 4 illik təhsilə sərf olunan zaman və resurslar real nəticəyə çevrilməyə bilər.

Bəs nə dəyişməlidir? Universitetlər təhsil müddətində tələbələrə təkcə akademik bilik deyil, əmək bazarı üçün aktuallığını qoruyan praktiki bacarıqlar da təqdim etməlidir. Kurrikulumlar çevik olmalı, iş dünyasının ehtiyaclarına uyğun olaraq davamlı şəkildə yenilənməlidir. Tələbələrə fərdi layihələr üzərində işləmək, startap yaratmaq, inkubasiya mərkəzlərində təcrübə keçmək üçün geniş imkanlar verilməlidir. Dövlət də "Ali təhsil haqqında" yeni qanun layihəsində universitetlərin daha sərbəst və bazar yönümlü fəaliyyət göstərməsinə imkan yaradacaq hüquqi mexanizmlər tətbiq etməlidir.
Müqayisəli təhlil göstərir ki, ənənəvi universitet təhsili ilə alternativ qısa təhsil modelləri arasında seçim edərkən sahə və məqsəd əsas rol oynayır. Məsələn, proqramlaşdırma və rəqəmsal marketinq sahələrində 6-12 aylıq praktiki təlimlər bəzən 4 illik təhsildən daha effektiv ola bilər. Amma hüquq, tibb və fundamental elmlər kimi sahələrdə dərin akademik baza hələ də alternativsiz qalır.

Nəticə olaraq, 4 illik universitet təhsili tamamilə ləğv olunmamalıdır, lakin müasir dövrün tələblərinə cavab verəcək şəkildə yenilənməlidir. Sadəcə diplom almaq üçün təhsil alma dövrü artıq geridə qalır. Əsas məqsəd — real bacarıq, çevik düşüncə və əmək bazarına uyğunlaşma imkanı yaratmaqdır. Bu çağırışlara uyğunlaşan universitetlər ön plana çıxacaq, uyğunlaşmayanlar isə alternativ təhsil modelləri qarşısında geri qalacaq".

Telegramda izləyin