Məktəbdə şiddət – cəmiyyətin güzgüsü: problem təhsildə deyil, sistemdədir

"Tərtərdə məktəbli sinif yoldaşının valideyn tərəfindən döyülüb. İlk növbədə qeyd edim ki, bu, təkcə bir məktəbdə baş verən insident deyil — bu, bütövlükdə cəmiyyətin psixoloji və sosial strukturundakı dərin problemlərin təzahürüdür. Təhlil göstərir ki, məktəblərdə şiddətin artması, xüsusilə də valideynin məktəbə müdaxilə edib şagirdi və ya müəllimi döyməsi kimi halların çoxalması sadəcə intizam məsələsi deyil; bu, təhsil mühitinin, ailə münasibətlərinin və sosial məsuliyyət sisteminin zəifləməsi ilə bağlıdır".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib.

O, qeyd edib ki, Azərbaycan Respublikasının "Təhsil haqqında" Qanunun 30-cu maddəsində aydın şəkildə qeyd olunur ki, "təhsil müəssisəsində tərbiyə və tədris prosesinə valideynlərin müdaxiləsi yolverilməzdir."

Eyni zamanda, "Uşaq hüquqları haqqında" Qanunun 9-cu maddəsinə əsasən, "uşağın fiziki və psixoloji zorakılığa məruz qalması istənilən şəraitdə qadağandır."
Lakin qanunların mövcudluğu təəssüf ki, praktik reallığa tam təsir etmir. Çünki nəzarət mexanizmləri çox zaman reaktiv — yəni hadisədən sonra fəaliyyət göstərir, proaktiv deyil:

"Son üç ildə Təhsil Nazirliyi və Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatlarına əsasən, ölkə üzrə məktəbdaxili zorakılıq və valideyn müdaxiləsi ilə bağlı 400-dən çox hadisə qeydə alınıb. Bu göstərici 2018-ci illə müqayisədə təxminən iki dəfə çoxdur. Hər il azı 60–70 belə hadisə sosial şəbəkələrdə ictimailəşir, bu isə artıq sistemli tendensiyadan xəbər verir.

Əsas səbəblərdən biri ailə tərbiyəsində aqressiyanın normallaşmasıdır. Bəzi valideynlər hələ də uşağın davranışını zor tətbiq etməklə "tərbiyə etmək" modelindən çıxmır. Bu psixoloji yanlışlıq məktəbə də daşınır: valideyn özünü müəllimdən və ya məktəb rəhbərliyindən üstün hesab edir, tənqidi və ya intizam məsələsini zorakılıqla "həll etməyə" çalışır. Halbuki müasir təhsil sistemində valideyn, məktəb və şagird münasibətləri "tərəfdaşlıq" modeli üzərində qurulmalıdır.

Digər ciddi problem məktəblərdə psixoloji xidmətin zəifliyidir. Qanunvericiliyə əsasən, hər məktəbdə psixoloq ştatı olmalıdır. Amma Elm və Təhsil Nazirliyinin 2024-cü ilin hesabatına görə, ölkədəki 4.500 ümumtəhsil məktəbinin yalnız 58 faizində psixoloq fəaliyyət göstərir. Bu çatışmazlıq uşaqlarda və ailələrdə aqressiyanın vaxtında aşkarlanmasına mane olur. Üstəlik, məktəb psixoloqları çox zaman formal fəaliyyət göstərir, çünki onlar təkcə bir deyil, bəzən 2–3 məktəb arasında bölüşdürülür.

Nəzarət mexanizmlərinin parçalanması da problemi dərinləşdirir. Təhsil Nazirliyinin, Daxili İşlər Nazirliyinin və yerli icra strukturlarının bu məsələdə səlahiyyət bölgüsü tam aydın deyil. Məsələn, şagirdin məktəbdə zorakılığa məruz qalması halında bir tərəf hadisəni "tərbiyəvi məsələ", digər tərəf isə "inzibati məsələ" kimi qiymətləndirir. Bu, real müdaxiləni ləngidir.
Halbuki Finlandiya və Estoniya kimi ölkələrdə bu cür hallara dərhal reaksiya verilir — hadisədən 24 saat ərzində psixoloq, sosial işçi və hüquq-mühafizə orqanı birgə fəaliyyətə başlayır. Azərbaycanda isə bu proses bəzən həftələrlə uzanır və yalnız hadisə ictimai rezonans doğurduqda reaksiya verilir.

Bununla belə, son illərdə Elm və Təhsil Nazirliyi bu istiqamətdə mühüm addımlar atıb. 2023-cü ildə tətbiq olunan "Məktəbdə təhlükəsizlik qaydaları haqqında təlimat", "Məktəb-ailə əməkdaşlığı modeli" və "Psixoloji xidmətin gücləndirilməsi proqramı" kimi sənədlər bir sıra məktəblərdə artıq müsbət nəticə verib.
"Məktəb psixoloqları üçün ixtisasartırma modulu"nun tətbiqi və 2024-cü ildə başlanan "Məktəb Mühiti" layihəsi çərçivəsində 100 məktəbdə sosial işçi və psixoloq tandemi sınaqdan keçirilir ki, bu da beynəlxalq standartlara uyğun model sayılır.

Bununla yanaşı, cəmiyyətin maarifləndirilməsi də vacibdir. Qanun cəza verə bilər, amma davranış dəyişikliyi yalnız şüur dəyişikliyi ilə baş verir. Finlandiya, Kanada və Norveçdə məktəblərdə valideynlər üçün "emosional idarəetmə seminarları" və "mənəvi məsuliyyət təlimləri" keçirilir. Bu, valideynin övlad tərbiyəsində konstruktiv rolunu gücləndirir. Azərbaycanda isə bu proses çox zaman sadəcə inzibati iclaslarla məhdudlaşır.
Hadisənin Tərtərdə baş verməsi, region məktəblərində sosial gərginliyin hələ də yüksək olmasının göstəricisidir. Bölgələrdə sosial-iqtisadi çətinliklər, işsizlik və ailədaxili stres bu cür halların çoxalmasına şərait yaradır. Bu problemi yalnız inzibati yolla deyil, sistemli sosial-pedaqoji mexanizmlərlə həll etmək lazımdır.

Məktəbdə şiddətin qarşısını almaq üçün sadəcə nəzarət deyil, emosional təhlükəsizlik mədəniyyəti formalaşdırılmalıdır. Bu, qanunla yanaşı, təhsil prosesinin də ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə atdığı addımlar müsbət və strateji xarakter daşıyır. Amma bu siyasətin real nəticə verməsi üçün valideynlərlə maarifləndirmə işləri gücləndirilməli, psixoloji xidmət hər məktəbdə sistemli şəkildə qurulmalı və məktəb rəhbərliyinə operativ müdaxilə səlahiyyəti verilməlidir.

Əgər bu tədbirlər ardıcıl və vahid mexanizm əsasında tətbiq olunsa, belə halların qarşısını inzibati deyil, mədəni və pedaqoji səviyyədə almaq mümkün olacaq. Cəmiyyətin məktəbə etimadı bərpa olunacaq, məktəb isə təkcə tədris yeri deyil, həm də emosional təhlükəsizlik məkanı kimi fəaliyyət göstərəcək".

Telegramda izləyin