ABŞ və İran Arasında Müharibə: Yaxın Şərq Yeni Böhran Astanasında - POLİTOLOQDAN AÇIQLAMA

ABŞ ilə İran arasında gərginliyin açıq hərbi qarşıdurmaya çevrilməsi Yaxın Şərqdə uzun illərdir davam edən siyasi və təhlükəsizlik balansını ciddi şəkildə sarsıdan hadisə kimi qiymətləndirilir. Regional rəqabət, nüvə proqramı ətrafında artan mübahisələr və qarşılıqlı ittihamlarla müşayiət olunan münasibətlər nəhayət silahlı toqquşma mərhələsinə keçərək beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini yenidən bu həssas bölgəyə yönəldib. Baş verənlər təkcə iki ölkə arasındakı qarşıdurma deyil, həm də qlobal enerji bazarlarına, beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminə və müttəfiqlər arasındakı siyasi münasibətlərə birbaşa təsir göstərə biləcək yeni geosiyasi mərhələnin başlanğıcı kimi dəyərləndirilir. İlk zərbələr və qarşılıqlı hərbi addımlar fonunda dünya paytaxtlarında narahatlıq artır, diplomatik kanallar isə mümkün genişmiqyaslı müharibənin qarşısını almaq üçün intensiv fəaliyyətə başlayıb. Münaqişənin genişlənməsi region ölkələrini də prosesə cəlb edə və Yaxın Şərqi uzunmüddətli qeyri-sabitlik dövrünə sürükləyə biləcəyi ehtimal olunur.
Mövzu ilə bağlı politoloq Aytən Qurbanova BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, ilk növbədə onu qeyd etmək lazımdır ki, İranın danışıqları davam etdirib-etdirməyəcəyi ilə bağlı olan məlumatlar kifayət qədər spekulativ xarakter daşıyır və fərqli mənbələrdə fərqli məlumatlar paylaşılır, həttda Oman vasitəsi ilə artıq İranın ABŞ-a danışıqları davam etdirmək niyyəti ilə bağlı müraciət ünvanladığı xəbəridə mediada paylaşılır. Onun sözlərinə görə, İranın ümumiyyətlə danışıqları davam etdirmək niyyətində olmadığını və qisas əməliyyatının davam edəcəyi ilə bağlı atacağı addımlar fonunda müharibənin hansı maştabda genişlənməsi ilə bağlı dəyərləndirsək, düşünürəm ki, kifayət qədər dağıdıcı nəticələri özündə ehtiva edən və nəzarət edilməsi çətin olan bir müharibəyə çevrilmə ehtimalını daha çox özündə birləşdirir: "Çünki əgər Avropa dövlətləri ABŞ və İsrail tərəfindən müharibəyə qoşulsa, eyni zamanda regional dövlətlər, həm İslam həmrəliyi, həmdə regional təhlükəsizlik kontekstində müharibəyə cəlb olunsa, biz bunu artıq faktiki olaraq Rusiya-Ukrayna müharibəsi dövründə dörd illik müzakirə etdiyimiz üçüncu dünya müharibəsinin başlanma mərhələsi kimi qiymətləndirə bilərik. Çünki İranla-ABŞ-ın eləcədə İsrailin birbaşa olaraq quru sərhədlərinin olmadığınıda nəzərə alsaq, hava hücumundan hər hansısa bir formada əməliyyatların həyata keçirilməsi ancaq məhdud xarakter ala bilər və belə geniş maştablı müharibələrə mütləq şəkildə digər regional dövlətlər və eyni zamanda İranla qonşu olan dövlətlərində təsir ötüşməyəcəyi və hər hansısa bir formada cəlb olunacağı istisna edilmir. Ona görə düşünürəm ki, belə bir həssas məqamda dövlətlər provakativ çıxışlardan daha çox, hər iki tərəfi danışıqları davam etdirmək yönündə çağırışlar səsləndirdiyi halda biz regional və qlobal təhülkəsizliklə bağlı ola biləcək ciddi narahatlıq yaradan məqamda hər hansısa bir sabitlikdən danışa bilərik. Əks halda üçüncü dünya müharibəsi kontekstində yeni bir münaqişə ocağının yaranması və bunun daha dağıdıcı fəsadlarla nəticələnməsi qaçılmazdır.

Düşünürəm ki, əslində Xamneinin öldürülməsi və davamında dövlət struklarının, dövlət başçısının verdiyi bəyanatlar, eyni zamanda İran cəmiyyətində həmrəliklə bağlı olan çağırışlar onu deməyə əsas verir ki, əslində bu mərhələyə İran müəyyən mənada hazırlıqlı idi. Çünki biz bir neçə gün bundan öncə Xamneinin ona qarşı ola biləcək sui qəsd fonunda dövlətin idarəetmə planı ilə bağlı bir sənədi təsdiqlədiyinində şahidi olduq. Deməli kəşfiyyat məlumatları artıq belə bir hazırlıq dövrünü keçmişdir və bundan sonrakı mərhələdə ola biləcək bütün hücumlara, dövlət və ictimai xadimlərin həyatına ola biləcək qəsddən sonrakı mərhələdə dövlətin idarə olunması və parçalanmanın qarşısının alınması, eyni zamanda birmənalı şəkildə onların ifadə etdiyi kimi desək qisas əməliyyatının davam etdirilməsi ilə bağlı müəyyən bir planlar və ssenarilər var. Amma təbiiki davamlı şəkildə bu hücumun həyata keçirilməsi və ABŞ, digər Qərb dövətlərinin proseslərə cəlb olunması fonunda İranın uzun müddət tab gətirəcəyini deyə bilmərik. Bu kifayət qədər ciddi ölçüdə geniş maştablı bir müharibədir və potensialları və resursları dəyərləndirəndə heçdə qarşılıqlı qüvvələr balansını biz müşahidə edə bilmirik. Ancaq hər bir halda vurğulanmalı olan tək məqam onunla bağlıdır ki, Amerika kimi kifayət qədər önəmli fövqəl dövlətin, qlobal gücün qarşısında İranın son iki gündə sərgilədiyi mövqe bir daha onu deməyə əsas verir ki, İranda bu istiqamətdə müəyyən mənada plan və ssenarılər əvvəlcədən cızılmış xətt üzrə edir.

Həttda media paylaşılan informasiyalarda Pezeşkianın səlahiyyətlərinin təhlükəsizlik məqsədi ilə müəyyən mənada məhdudlaşdırılması ilə bağlı informasiyalarda müzakirələrə səbəb olmuşdu. Düşünürəm ki, ali dini lider institutu bu istiqamətdə prezidentin, eyni zamanda digər dövlət qurumlarının səlahiyyətlərini məhdudlaşdırıcı təsir mexanizmlərini hələdə qoruyur. Amerikanın və İsrailin əsas hədəfidə məhz bu institutun sıradan çıxarılması və yeni bir idarəçilik sisteminin İrana gətirilməsi ilə bağlıdır. Düşünürəm ki, əməliyyatlar məhz bu istiqamətdə davam edəcək və onların istədiyi formada hər hansısa bir yeni idarəçilik sistemi, yada mövcud institut çərçivəsində yumşalma müşahidə edildiyi halda qısa müddətdə hərbi əməliyyatlar dayanacaq".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin