Tramp: ABŞ və İran razılığa gəlib - Hörmüz boğazı açıq qalacaq

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Truth Social hesabında paylaşım edərək bildirib ki, Vaşinqton Tehranla nüvə proqramı və Hörmüz boğazının açıq saxlanılması ilə bağlı məsələlərdə razılığa gəlib. Onun sözlərinə görə, razılaşmaya əsasən İran nüvə silahı əldə etməyəcək, boğaz isə açıq və təhlükəsiz qalacaq.

Tramp qeyd edib ki, bu məsələlər əvvəlcədən razılaşdırılıb. Ağ Ev rəhbəri əlavə edib ki, ABŞ qüvvələri hazırda resurslarını bərpa edir və növbəti mərhələni gözləyir.

Mövzu ilə bağlı BiG.AZ-a açıqlama verən politoloq Turan Rzayev bildirib ki, Trampın xüsusilə Hörmüz boğazı ilə bağlı açıqlamaları diqqət çəkir. Belə ki, atəşkəs dövründə boğazdan keçən gəmilərin İrandan icazə alacağına dair iddialar səslənir. Məlumata görə, Tehran "tranzit haqqı" tətbiq etmək üçün mexanizm üzərində işləyir. Hətta bu imtiyazın Oman Sultanlığına da şamil oluna biləcəyi bildirilir:

"Lakin bu iddialar beynəlxalq hüquq baxımından ciddi suallar doğurur. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qəbul edilmiş Dəniz Hüququ Konvensiyasına (UNCLOS) əsasən, beynəlxalq gəmiçilik üçün istifadə olunan boğazlarda sahilyanı dövlətlərin suverenliyi məhdud xarakter daşıyır və bu məhdudiyyət "tranzit keçid" prinsipi ilə tənzimlənir.

Hörmüz boğazı coğrafi və funksional baxımdan klassik beynəlxalq boğaz sayılır. Bu isə onu avtomatik olaraq Konvensiyanın tranzit keçid rejiminə tabe edir. Beləliklə, İran kimi sahilyanı dövlət nə keçidi dayandıra, nə icazə rejimi tətbiq edə, nə də birtərəfli qaydada "tranzit haqqı" kimi fiskal mexanizmlər tətbiq edə bilər.

Mövzunu daha aydın anlamaq üçün "tranzit keçid" və "zərərsiz keçid" anlayışlarını fərqləndirmək vacibdir. "Zərərsiz keçid" rejimi müəyyən hallarda sahilyanı dövlətə məhdudiyyətlər tətbiq etmək imkanı versə də, tranzit keçid bu cür məhdudiyyətləri qəbul etmir. Hörmüz kimi boğazlarda məhz tranzit keçid rejimi qüvvədədir. Bu baxımdan, İranın gəmilərdən əvvəlcədən icazə tələb etməsi və ya keçidi milli qanunvericiliklə şərtləndirməsi beynəlxalq hüququn pozulması kimi qiymətləndirilə bilər.

Düzdür, İran boğazın bir hissəsi üzərində suverenliyə malikdir. Lakin bu suverenlik beynəlxalq naviqasiya azadlığı ilə məhdudlaşdırılır və "yüklənmiş suverenlik" prinsipi ilə izah olunur.

Bəzən Hörmüz boğazı Suveyş kanalı və Panama kanalı ilə müqayisə edilir. Halbuki bu kanallar süni infrastrukturdur və onların istismarı üzərində dövlətlərin daha geniş iqtisadi səlahiyyətləri var. Hörmüz isə təbii boğazdır və burada tətbiq olunan hüquqi rejim beynəlxalq keçid azadlığına əsaslanır.

Əgər Hörmüzdə tranzit ödənişi və ya icazə rejimi legitimləşdirilərsə, bu, digər strateji boğazlar üçün də presedent yarada bilər. Məsələn, İspaniya və Mərakeş Cəbəlütariq boğazında, eləcə də Cibuti, Yəmən və Eritreya Babül-Məndəb boğazında oxşar tələblər irəli sürə bilər. Bu isə qlobal dəniz ticarəti və enerji bazarları üçün ciddi risklər yarada, beynəlxalq nəqliyyat sistemində "domino effekti"nə səbəb ola bilər".

Telegramda izləyin