"Uzunömürlülük sadəcə yaşamaq deyil, həyatı mənalı yaşamaqdır" - Təranə Paşayeva ilə MÜSAHİBƏ

Müasir dünyada insan ömrünün uzadılması ilə yanaşı, yaşlılıq dövründə həyat keyfiyyətinin qorunması da mühüm məsələlərdən birinə çevrilib. Yaşlanma artıq yalnız tibbi və fizioloji proses kimi deyil, insanın sosial, emosional və psixoloji həyatını əhatə edən kompleks mərhələ kimi qiymətləndirilir.Bu baxımdan qadınların yaşlılıq dövrünü təhlükəsiz, rahat, aktiv və ləyaqətli şəkildə keçirməsinə yönələn yeni yanaşmalar xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanda bu istiqamətdə diqqətçəkən layihələrdən biri LOQOS Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasıdır. Rezidensiyanın konsepsiyasında ev rahatlığı, peşəkar qayğı, tibbi nəzarət, sosial fəaliyyət və fərdi yanaşmanın bir arada olması nəzərdə tutulur.

Mövzu ilə bağlı "Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva ilə söhbətləşdik.

- Təranə xanım, ilk olaraq psixoloji sağlamlığın insan həyatında rolundan başlayaq. Bu gün psixoloji rifah niyə əvvəlkindən daha çox müzakirə olunur?

- Çünki insanın sağlamlığına yanaşma artıq dəyişib. Əvvəllər sağlamlıq deyəndə əsasən fiziki vəziyyət nəzərdə tutulurdu. Bu gün isə insanın emosional, psixoloji və sosial vəziyyəti də sağlamlığın mühüm komponentləri kimi qəbul edilir.

İnsan fiziki baxımdan sağlam ola bilər, amma özünü tənha, dəyərsiz, narahat və cəmiyyətdən kənarda hiss edirsə, onun tam mənada rifahından danışmaq çətindir.Ona görə psixoloji sağlamlığa diqqət yalnız hər hansı problem yarandıqdan sonra göstərilməməlidir. Psixoloji rifah gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilməlidir.

- Bəs yaşlı insanların psixoloji ehtiyacları digər yaş qruplarından nə ilə fərqlənir?

- Yaşlılıq insan həyatının təbii mərhələsidir. Bu dövrdə insan müxtəlif dəyişikliklərlə qarşılaşa bilər: sosial çevrənin daralması, iş həyatından uzaqlaşma, gündəlik fəaliyyətlərin dəyişməsi, övladların öz ailə və iş həyatlarına daha çox vaxt ayırması və s.Bütün bunlar insanın emosional vəziyyətinə təsir göstərə bilər. Buna görə yaşlı insanın yalnız fiziki ehtiyaclarını deyil, onun ünsiyyət, diqqət, aidiyyət, hörmət və özünü faydalı hiss etmək ehtiyaclarını da nəzərə almaq lazımdır.

Ən vacib məsələlərdən biri isə yaşlı insanı yalnız "qayğıya ehtiyacı olan şəxs" kimi görməməkdir. Onun böyük həyat təcrübəsi, dünyagörüşü, xatirələri və şəxsiyyəti var. Bu dəyərlər qorunmalıdır.

- Bu məqam bizi LOQOS Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasına gətirir. Layihənin əsas fəlsəfəsini necə izah edərdiniz?

- LOQOS-un əsas fəlsəfəsi yaşlılıq dövrünə münasibəti dəyişməkdir. Yaşlanmaq həyatın sona çatması deyil. Əksinə, bu, insan həyatının yeni mərhələsidir və həmin mərhələ də mənalı, rahat və ləyaqətli yaşana bilər.
Biz uzunömürlülüyü yalnız insanın neçə il yaşaması ilə ölçmürük. Əsas sual budur: insan həmin illəri necə yaşayır?
Əgər insan təhlükəsiz mühitdədirsə, onunla maraqlanan insanlar varsa, ailəsi ilə əlaqəsi qorunursa, sosial fəaliyyətlərdə iştirak edə bilirsə və gündəlik həyatında özünü dəyərli hiss edirsə, bu, uzunömürlülüyün keyfiyyət tərəfidir.LOQOS-un konsepsiyasında da məhz bu yanaşma - təhlükəsizlik, rahatlıq, fərdi qayğı, ailə ilə əlaqə və sosial aktivlik - ön plandadır.

- "Uzunömürlük rezidensiyası" anlayışı ənənəvi "qocalar evi" anlayışından nə ilə fərqlənir?

- Burada ən mühüm fərq yanaşmadadır. İnsan özünü hansısa müəssisəyə yerləşdirilmiş şəxs kimi deyil, yaşadığı məkanda öz həyat tərzini davam etdirən sakin kimi hiss etməlidir.
LOQOS-un konsepsiyasında "müəssisə deyil, ev" prinsipi xüsusi vurğulanır. Məqsəd insanın özünü rahat və təhlükəsiz hiss etdiyi, gündəlik həyatının mümkün qədər təbii şəkildə davam etdiyi bir mühit yaratmaqdır.
Bu yanaşmada fərdi ehtiyaclar da nəzərə alınır. Çünki hər insanın xarakteri, vərdişləri, maraqları və həyat hekayəsi fərqlidir.

- Qadınların ayrıca uzunömürlülük rezidensiyasına ehtiyacı nədən irəli gəlir?

- Qadınların həyat təcrübəsi və sosial ehtiyacları müəyyən mənada özünəməxsusdur. Xüsusilə yaşlılıq dövründə qadınların emosional rahatlığı, təhlükəsizlik hissi, sosial münasibətləri və gündəlik fəaliyyətləri diqqətlə nəzərə alınmalıdır.Burada söhbət yalnız yaşayış şəraitindən getmir. Qadının özünü dəyərli hiss etməsi, şəxsi məkanının qorunması, ünsiyyət imkanlarının olması və ailəsi ilə əlaqəsinin davam etməsi də çox vacibdir.

- Psixoloji dəstək rezidensiyada necə təşkil olunmalıdır?

- Psixoloji dəstək yalnız müəyyən saatlarda keçirilən konsultasiya kimi başa düşülməməlidir. Əsl psixoloji yanaşma gündəlik münasibətlərdə də özünü göstərməlidir.Sakini dinləmək, onun fikrinə hörmət etmək, ehtiyaclarını nəzərə almaq, ünsiyyət qurmaq, onu sosial fəaliyyətlərə cəlb etmək və ailəsi ilə münasibətlərinin qorunmasına şərait yaratmaq psixoloji rifaha müsbət təsir göstərə bilər.Burada əsas prinsip fərdi yanaşmadır. İnsanları eyni qəlibə salmaq olmaz.

- Yaşlı insan üçün sosial ünsiyyət nə qədər əhəmiyyətlidir?

- Çox böyük əhəmiyyət daşıyır. İnsan sosial varlıqdır və yaş artdıqca bu ehtiyac aradan qalxmır.
Əksinə, bəzi hallarda yaşlı insanın sosial çevrəsi daraldığı üçün ünsiyyətə ehtiyacı daha da arta bilər. Söhbətlər, mütaliə, musiqi, yaradıcılıq, gəzinti, müxtəlif tədbirlər və digər fəaliyyətlər gündəlik həyata məna və rəng qata bilər.
Amma burada da məcburiyyət olmamalıdır. İnsan öz marağına və imkanlarına uyğun fəaliyyət seçməlidir.

- Ailə ilə əlaqələrin qorunması niyə bu qədər vacibdir?

- Çünki rezidensiyada yaşamaq ailədən uzaqlaşmaq demək deyil. Əksinə, müasir qayğı modelində ailənin iştirakı mühüm elementdir.LOQOS-un təqdim etdiyi konsepsiyada da ailə ilə davamlı əlaqə, görüşlər və ailə üzvlərinin prosesdə iştirakı əsas dəyərlər sırasında göstərilir.Yaşlı insan bilməlidir ki, ailəsi onu tərk etməyib. O, yenə də ailəsinin bir üzvüdür, onun həyatında yeri və rolu davam edir.

- Bəzən ailələr yaşlı yaxınlarını rezidensiyaya yerləşdirməyi mənəvi baxımdan çətin qəbul edirlər. Sizcə, bu yanaşma dəyişməlidirmi?

- Əlbəttə, bu məsələyə emosional deyil, daha obyektiv yanaşmaq lazımdır.Əgər ailə üzvləri işləyir, müxtəlif şəhərlərdə yaşayır və ya gün ərzində yaşlı insanın bütün ehtiyaclarını qarşılamaq imkanına malik deyillərsə, peşəkar qayğı xidmətindən istifadə etmək ailənin öz vəzifəsindən imtina etməsi demək deyil.

Əsas məsələ insanın harada yaşaması yox, necə yaşamasıdır.Əgər yaşlı qadın təhlükəsiz, diqqətli və peşəkar qayğı ilə təmin olunursa, ailəsi ilə əlaqəsini saxlayırsa və özünü rahat hiss edirsə, bu, ailə münasibətlərinə də müsbət təsir göstərə bilər.

- Sizcə, yaşlılıqla bağlı cəmiyyətdə hansı stereotiplər dəyişməlidir?

- Ən böyük stereotiplərdən biri yaşlı insanın artıq həyatın aktiv iştirakçısı olmadığı düşüncəsidir.
İnsan yaşlandıqca onun sosial və emosional ehtiyacları yox olmur. Yaşlı insanın təcrübəsindən, biliyindən, dünyagörüşündən istifadə etmək, onun fikirlərinə qulaq asmaq lazımdır.
Yaşlılıq passivlik deyil. İnsan imkanları çərçivəsində sosial həyata, yaradıcılığa, ünsiyyətə və öyrənməyə davam edə bilər.

- LOQOS layihəsinin mərhum millət vəkili Qənirə Paşayevanın xatirəsinə ithaf olunması da xüsusi məna daşıyır. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?

- Qənirə Paşayevanın insanlara xidmət, sosial məsələlərə həssas münasibət və milli-mənəvi dəyərlərin qorunması istiqamətində fəaliyyəti cəmiyyətimizdə yaxşı xatırlanır.LOQOS Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasının onun əziz xatirəsinə ithaf olunması layihəyə xüsusi mənəvi məna verir. Rezidensiyanın öz rəsmi konsepsiyasında da bu məqam xüsusi qeyd olunur.

- Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi ilə LOQOS arasında hansı bağlılıq var?

- Hər iki istiqamətin mərkəzində insan dayanır.Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzində məqsəd insanın psixoloji sağlamlığına, maarifləndirilməsinə və psixoloji xidmətlərə çıxışına töhfə verməkdir.
LOQOS-da isə insan həyatının başqa bir mərhələsində - yaşlılıq dövründə - onun təhlükəsizliyi, rahatlığı, sosial və emosional rifahı diqqət mərkəzindədir.Əslində bunlar vahid fəlsəfənin müxtəlif istiqamətləridir: insanın həyatının hər mərhələsində onun şəxsiyyətinə hörmət etmək.

- Bu gün ailələr yaşlı yaxınlarının psixoloji vəziyyətinə diqqət yetirərkən nələrə fikir verməlidirlər?

- Ən vacib məsələ davranışdakı dəyişiklikləri görməkdir.İnsan əvvəlki qədər ünsiyyət qurmaq istəmirsə, gündəlik fəaliyyətlərə marağı azalıbsa, davamlı narahatlıq və ya kədər müşahidə olunursa, ailə bunu sadəcə "yaşlılıqdır" deyə qiymətləndirməməlidir. İnsan dinlənilməlidir. Lazım gəldikdə isə müvafiq mütəxəssisə müraciət olunmalıdır.

- Psixoloji sağlamlıq baxımından ailələrə hansı tövsiyəni verərdiniz?

- Birinci tövsiyəm budur: yaxınlarınızı dinləyin.Bəzən yaşlı insanın böyük ehtiyacı maddi və ya məişət məsələsi deyil, sadəcə danışmaq və dinlənilməkdir.Onlara qərar vermək hüququnun hələ də olduğunu hiss etdirmək lazımdır. Mümkün olan məsələlərdə seçimlərinə hörmət etmək, fikirlərini soruşmaq, gündəlik həyatlarına maraq göstərmək çox vacibdir.
İnsanın yaşının artması onun şəxsiyyətinin və ləyaqətinin azalması demək deyil.

- Təranə xanım, sizcə, Azərbaycanda uzunömürlülük mədəniyyətinin formalaşması üçün daha nələr edilməlidir?

- İlk növbədə yaşlılığa münasibət dəyişməlidir.Uzunömürlülük yalnız səhiyyə sisteminin və ya ailənin məsuliyyəti deyil. Bu, sosial, psixoloji və mədəni məsələdir.
Yaşlı insanların sosial həyata inteqrasiyası, aktivliyinin qorunması, psixoloji xidmətlərə çıxışının genişləndirilməsi, ailələrə maarifləndirici dəstəyin göstərilməsi və peşəkar qayğı xidmətlərinin inkişaf etdirilməsi vacibdir.
Eyni zamanda cəmiyyətə anlatmalıyıq ki, yaşlılıqdan qorxmaq lazım deyil. Əsas məsələ insanın bütün həyat mərhələlərinə hazırlıqlı olmasıdır.

- Sonda oxucularımıza nə demək istərdiniz?

- Mən hər bir ailəyə bir şeyi xatırlatmaq istəyirəm: insanın yaşı artdıqca onun sevgiyə, hörmətə, diqqətə və ünsiyyətə ehtiyacı azalmır.Uzunömürlülük sadəcə çox yaşamaq deyil. Əsas məsələ insanın həmin illəri necə yaşamasıdır.
Biz istəyirik ki, yaşlı qadın həyatının bu mərhələsində özünü kənarda qalmış deyil, cəmiyyətin və ailəsinin dəyərli üzvü kimi hiss etsin. İnsana qayğı yalnız onun fiziki ehtiyaclarını qarşılamaq deyil. Ona qulaq asmaq, seçimlərinə hörmət etmək, təhlükəsizliyini təmin etmək, sosial həyatını qorumaq və ən əsası, onun ləyaqətini hər zaman yüksək tutmaqdır.Çünki insan həyatının hər mərhələsində qayğıya və hörmətə layiqdir.

Telegramda izləyin