İşə yaramayan Qırmızı diplomların verilməsinə niyə son qoyulmur?

Azərbaycan təhsil sistemində qırmızı diplomların verilməsi sovet dövründən qalma bir praktika kimi formalaşıb. Sovet İttifaqında təhsil strukturu ciddi şəkildə normativ aktlarla tənzimlənirdi və qırmızı diplom akademik mükəmməlliyin rəsmi göstəricisi hesab olunurdu. Həmin dövrdə dövlət müəssisələri və bəzi strateji sahələrdə işə qəbul zamanı qırmızı diplomu olan məzunlar digər məzunlara nisbətən üstünlük qazanırdılar. Bu yanaşma, SSRİ dağıldıqdan sonra postsovet məkanında, o cümlədən Azərbaycanda da müəyyən qədər qorunub saxlandı. Lakin bu sistemin bu gün də mövcud olması mütəxəssislərin fikrincə rəsmi prosedurların avtomatik davam etdirilməsindən qaynaqlanır.

Son illərdə ali təhsil müəssisələrinin məzunları arasında aparılan sorğular göstərir ki, qırmızı diplomlu məzunların əksəriyyəti iş tapmaqda xüsusi bir üstünlük əldə etmir. Dövlət Statistika Komitəsinin 2023-cü il üçün açıqladığı məlumata görə, ali məktəb məzunlarının təxminən 72%-i iş tapmaq üçün əlavə kurslar keçməyə və sertifikatlar almağa ehtiyac duyur. Bu, ali təhsilin özü ilə gətirdiyi üstünlüklərin tədricən zəiflədiyini və iş dünyasında qırmızı diplom kimi fərqləndirici göstəricilərin əhəmiyyətini itirdiyini sübut edir.

Mövzu ilə bağlı BiG.AZ-a danışan təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib ki, ilk növbədə qeyd edim ki, real praktikada qırmızı diplomun heç bir üstünlük qazandırmadığını və işəgötürənlər tərəfindən ciddi bir fərq kimi qəbul edilmədiyini nəzərə alsaq, bu sistemin davam etdirilməsi əsaslı suallar doğurur:

"Azərbaycan Respublikasının "Təhsil haqqında" Qanununun 26.5-ci maddəsinə əsasən, bakalavriat və magistratura səviyyələrində yüksək nəticələr əldə etmiş məzunlara fərqlənmə diplomu (qırmızı diplom) təqdim edilir. Bu diplomun verilmə məqsədi akademik nailiyyətləri tanımaq və məzunları fərqləndirmək olsa da, əmək bazarında onun real dəyəri əhəmiyyətli dərəcədə azalıb. Bunun əsas səbəbi ondan ibarətdir ki, müasir işəgötürənlər akademik mükəmməllikdən daha çox, məzunların praktiki bacarıqlarına, iş təcrübəsinə və peşəkar kompetensiyalarına üstünlük verirlər.
Qırmızı diplomun real dəyərinin azalmasının bir digər səbəbi də təhsil müəssisələrində qiymətləndirmə sistemində obyektivlik problemlərinin mövcud olmasıdır. Bəzi hallarda yüksək qiymətlər real akademik nailiyyəti əks etdirmir və tələbələr qiymətlərini müxtəlif qeyri-rəsmi yollarla artıra bilirlər. Nəticədə, qırmızı diplom sadəcə formal bir sənədə çevrilir və onun həqiqi intellektual və ya peşəkar bacarıqları əks etdirdiyinə dair ciddi şübhələr yaranır.
Dünya təcrübəsinə nəzər yetirsək, Qərb ölkələrinin əksəriyyətində ali təhsil müəssisələrində məzunların akademik fərqləndirilməsinin daha çevik və işəgötürənlər üçün əhəmiyyətli olan sistemlər vasitəsilə aparıldığını görərik. Məsələn, ABŞ və Avropa universitetlərində "cum laude", "magna cum laude" və "summa cum laude" kimi fərqləndirmə sistemləri tətbiq olunur. Bu yanaşma tələbələrin yalnız yekun qiymətlərinə deyil, həm də araşdırma fəaliyyəti, elmi nailiyyətlər və sosial aktivliyinə əsaslanır. Azərbaycanda isə qırmızı diplom sadəcə ümumi orta balı yüksək olan məzunlara verildiyi üçün onun praktiki əhəmiyyəti azalır".

Ekspert onu da qeyd etdi ki, bununla yanaşı, qırmızı diplomun işəgötürənlər üçün formal bir göstərici olaraq qalmasının əsas səbəblərindən biri də bəzi dövlət müəssisələrinin və hüquq-mühafizə orqanlarının hələ də akademik fərqlənməyə əsaslanan müəyyən qəbul meyarları tətbiq etməsidir. Lakin son illərdə bu praktika da zəifləməkdədir və əksər sahələrdə işə qəbul müsahibə və bacarıq imtahanları vasitəsilə həyata keçirilir:

"Hazırkı şəraitdə qırmızı diplomların tamamilə ləğv edilməsi və ya onun verilmə sisteminin yenilənməsi məsələsi gündəmə gələ bilər. Əgər bu sistem saxlanılacaqsa, onun real akademik nailiyyətləri əks etdirən və yalnız yüksək bilik və bacarıqlara malik məzunlara təqdim olunan bir modelə çevrilməsi vacibdir. Bunun üçün qiymətləndirmə sistemində ciddi islahatlar aparılmalı, tələbələrin akademik fəaliyyətləri, tədqiqat işləri və praktiki bilikləri daha obyektiv meyarlarla ölçülməlidir.
Beləliklə, qırmızı diplomların bu gün də verilməsinin əsas səbəbi daha çox təhsil sistemində köhnə ənənələrin davam etdirilməsi və rəsmi prosedurların dəyişdirilməməsi ilə bağlıdır. Bununla yanaşı, bəzi məzunlar üçün qırmızı diplom müəyyən motivasiya mənbəyi kimi rol oynaya bilər. Lakin ümumi iş bazarı üçün onun əhəmiyyəti getdikcə azalır və real bacarıqlara əsaslanan sistemlərin önə çıxması tələb olunur. Əgər bu sistemin saxlanması vacibdirsə, onun yenilənməsi və daha obyektiv meyarlarla tənzimlənməsi qaçılmazdır".

Telegramda izləyin