Uşaqlığı əlindən alınan qızlar: erkən nikahın pərdəarxası və susdurulan həyat faciələri

"Bir qız uşağının əlindən oyuncaqlarının alınması, məktəb arzularının yarımçıq qoyulması, gələcək peşəsi barədə düşünmək imkanının məhdudlaşdırılması və hələ uşaqlıq dövrünü başa vurmamış ailə məsuliyyətinin altına salınması insan taleyinə vurulan ən ağır zərbələrdən biridir. Dünyanın müxtəlif bölgələrində mövcud olan erkən və məcburi nikah praktikası minlərlə qızın həyatını dəyişir, onların təhsilini, sağlamlığını, psixoloji inkişafını və müstəqil gələcək qurmaq imkanlarını təhlükə altına alır. İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində bu problem təkcə ailədaxili məsələ deyil, insan hüquqları, sosial ədalət və cəmiyyətin gələcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıq doğuran reallıqdır".

Bu sözləri BiG.AZ-a açıqlamasında Ana Vətən Partiyasının sədri, Milli Məclisin deputatı Günay Ağamalı bildirib. O qeyd edib ki, erkən nikah haqqında danışarkən çox vaxt toy mərasimləri, ailələrin razılığı, adət-ənənələr və nikahın hüquqi tərəfləri ön plana çıxır:

"Ancaq həmin mərasimin arxasında dayanan uşağın taleyi, onun qorxuları, arzuları və gələcək haqqında düşüncələri kifayət qədər diqqət görmür. Halbuki əsas sual sadədir: on üç, on dörd və ya on beş yaşlı bir qız öz həyatının ən mühüm qərarlarından birini müstəqil şəkildə verməyə, ailə münasibətlərinin məsuliyyətini daşımağa və qarşılaşacağı çətinliklərin öhdəsindən gəlməyə nə dərəcədə hazırdır? Uşağın fikrinin soruşulmadığı, etiraz etmək imkanının olmadığı və ailənin qərarının müzakirəsiz qəbul edildiyi şəraitdə nikahı sadəcə ənənə adı ilə əsaslandırmaq mümkün deyil. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Uşaq Hüquqları Konvensiyası uşağın müdafiəsini, inkişafını və onun maraqlarının üstün tutulmasını əsas prinsiplərdən biri kimi müəyyənləşdirir. Uşaqların nikaha cəlb edilməsi isə onların təhsil, sağlamlıq, təhlükəsizlik və sərbəst inkişaf hüquqlarına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də erkən nikahın qarşısının alınması yalnız müəyyən yaş həddinin müəyyənləşdirilməsi deyil, uşağın öz həyatını qorxmadan yaşaya bilməsi üçün şərait yaradılması deməkdir".

Müsahibimiz əlavə edib ki, beynəlxalq statistik göstəricilər problemin miqyasının nə qədər böyük olduğunu ortaya qoyur:

"UNICEF-in 2022-ci ildə dərc etdiyi Yaxın Şərq və Şimali Afrika regionuna dair məlumatda uşaqlıq dövründə nikaha daxil olmuş və ya uşaqlıqda nikah münasibətində olmuş qadın və qızların ümumi sayının dünya üzrə təxminən 650 milyon olduğu, onların 40 milyonunun Yaxın Şərq və Şimali Afrika regionunda yaşadığı bildirilirdi. Həmin hesabatda regionda hər il təxminən 700 min qızın erkən nikaha məcbur edildiyi də qeyd olunurdu. Bu rəqəmlər problemin ayrı-ayrı ailələrin seçimi ilə məhdudlaşmadığını, geniş sosial və humanitar ölçülərə malik olduğunu göstərir. (UNICEF, "Facts and figures: Child marriage in the Middle East and North Africa", 2022.) Bu faciənin səbəbləri müxtəlifdir. Yoxsulluq, qızların təhsil imkanlarının məhdudlaşdırılması, gender bərabərsizliyi, müharibələr, məcburi köçkünlük, ailə və icma təzyiqi, eləcə də uşaqların müdafiəsi ilə bağlı qanunların zəif tətbiqi erkən nikah riskini artıran əsas amillərdəndir. Bəzi ailələr qızlarının erkən ailə qurmasını onların gələcəyini təmin etmək kimi qəbul edir, digərləri iqtisadi çətinliklərdən çıxış yolu axtarır. Lakin niyyət hansı formada izah olunursa-olunsun, nəticədə uşağın sağlamlığı, təhsili və gələcək seçimləri məhdudlaşırsa, bu problemin ciddi şəkildə araşdırılması zəruridir".

Deputatın sözlərinə görə, İranda erkən nikah məsələsi xüsusilə diqqət çəkir:

"Ölkənin qanunvericiliyində nikah yaşı ilə bağlı normalar azyaşlı qızların ailə qurması riskini gündəmdə saxlayır. İran Mülki Məcəlləsinin 1041-ci maddəsinə əsasən, qızlar üçün 13, oğlanlar üçün 15 yaş nikah yaşı kimi nəzərdə tutulur; bu yaşlardan aşağı nikahlar isə qanunda göstərilən şərtlər çərçivəsində, o cümlədən qəyyumun icazəsi və məhkəmənin qərarı ilə mümkün ola bilər. Bu müddəalar uşaqların müdafiəsi və beynəlxalq insan hüquqları standartlarına uyğunluq baxımından müzakirə mövzusu olaraq qalır. Burada məsələ yalnız qanunun müəyyən etdiyi rəqəmdən ibarət deyil. On üç yaşlı qız hələ öz şəxsiyyətini formalaşdırır, məktəbdə bilik əldə edir, gələcək peşəsi və həyat arzuları barədə düşünür. Onun bu yaşda ailə qurmasının qanuni prosedurlarla mümkün olması belə bir qərarın uşağın fiziki, emosional və sosial inkişafına uyğun olduğunu avtomatik şəkildə sübut etmir. Hüquqi imkanla uşağın mənafeyinə uyğunluq eyni anlayışlar deyil. Erkən nikaha səbəb olan amillər arasında ailənin maddi vəziyyəti, cəmiyyətdə formalaşmış stereotiplər və qızın gələcəyinə dair qərarların valideynlər tərəfindən verilməsi mühüm yer tutur. Bəzi hallarda qızın təhsili və şəxsi istəkləri ailə qurmaq məsələsindən sonra gəlir. Nəticədə məktəbi yarımçıq qoymaq, erkən hamiləlik, iqtisadi asılılıq və ailədaxili münasibətlərdə bərabərsizliyin yaranması kimi problemlər ortaya çıxa bilər.
Erkən nikahın ən ağır nəticələrindən biri qızın öz həyatına nəzarət imkanlarının zəifləməsidir. Təhsilini başa vurmayan, peşəsi olmayan və maddi cəhətdən həyat yoldaşından asılı vəziyyətə düşən gənc qadının ailədaxili problemlər qarşısında seçim imkanları məhdudlaşa bilər. Əgər həmin münasibətdə zorakılıq və ya təzyiq varsa, onun kömək istəməsi və təhlükəsizliyini təmin etməsi daha da çətinləşir. Bu səbəbdən erkən nikahın nəticələri yalnız nikahın baş verdiyi günlə məhdudlaşmır, insanın sonrakı həyatına da təsir edir".

Günay Ağamalı vurğulayıb ki, Əfqanıstanda isə erkən nikah problemini ölkənin uzunmüddətli humanitar böhranından, yoxsulluqdan və qızların təhsil imkanlarının məhdudlaşdırılmasından ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil:

"Müharibələrin, iqtisadi çətinliklərin və sosial qeyri-sabitliyin təsiri altında yaşayan ailələr bəzən qızlarını erkən yaşda nikaha verməyi təhlükəsizlik və ya maddi problemlərin həlli kimi görürlər. Lakin belə qərarların qız uşağının gələcəyinə vurduğu zərər çox vaxt nəzərə alınmır. UNICEF-in Əfqanıstanda uşaq nikahına dair 2026-cı il oktyabrın 11-də yaydığı açıqlamada 2022-2023-cü illərin çoxgöstəricili klaster sorğusuna əsasən, 20-24 yaşlı qadınların 28,7 faizinin 18 yaşına çatmamış nikaha daxil olduğu bildirilib. Bəzi ərazilərdə bu göstərici daha yüksəkdir. UNICEF erkən nikahın qızların sağlamlığına, təhsilinə və gələcək imkanlarına mənfi təsir göstərdiyini, erkən hamiləlik və doğuşla bağlı riskləri, zorakılıq və sosial təcrid ehtimalını artırdığını vurğulayır. (UNICEF Afghanistan, 11 oktyabr 2026.) Əfqanıstan reallığının ən ağrılı tərəflərindən biri qızların təhsil almaq imkanlarının məhdudlaşdırılmasıdır. Təhsil insanın yalnız savad qazanması deyil, həm də öz hüquqlarını tanıması, müstəqil düşünməsi və gələcəyi barədə qərar verməsi üçün əsas vasitədir. Qızın məktəbə getmək imkanının əlindən alınması onun gələcək seçimlərini daraldır. Məktəbdən uzaqlaşdırılan və iqtisadi müstəqillik qazanmaq imkanları məhdudlaşan yeniyetmə üçün erkən nikah bəzən yeganə mümkün yol kimi təqdim olunur. UNICEF-in məlumatlarında təhsilin erkən nikahdan qorunmaq üçün ən mühüm vasitələrdən biri olduğu xüsusi vurğulanır. Əfqanıstanda qızların orta təhsildən kənarda saxlanılması onların həyat perspektivlərinə mənfi təsir göstərir. Təhsildən məhrum edilən qızların gələcəkdə peşə sahibi olmaq, əmək bazarında iştirak etmək və maddi müstəqillik əldə etmək imkanları azalır. Beləliklə, erkən nikah, təhsildən məhrumetmə və yoxsulluq bir-birini gücləndirən problemlərə çevrilir. Bəzi ailələr qızlarının erkən nikaha daxil olmasını onları təhlükələrdən qorumaq kimi izah edə bilərlər. Ancaq uşağın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün onun gələcəyini məhdudlaşdırmaq çıxış yolu deyil. Təhlükəsiz yaşayış, təhsil, səhiyyə, sosial yardım və hüquqi müdafiə uşaqları qorumağın daha etibarlı yollarıdır. Qız uşağının həyatını qorumaq onun azadlığını məhdudlaşdırmaqla deyil, hüquqlarını təmin etməklə mümkündür. Ərəb ölkələrində erkən nikah problemi isə vahid mənzərə yaratmır. Regiona daxil olan dövlətlər arasında qanunvericilik, sosial inkişaf, iqtisadi vəziyyət və uşaqların müdafiəsi sistemləri baxımından mühüm fərqlər var. Bəzi ölkələrdə erkən nikahın qarşısını almaq üçün islahatlar aparıldığı halda, münaqişələrdən əziyyət çəkən ərazilərdə və yoxsul icmalarda bu risk qalmaqdadır. Buna görə də bütün ərəb cəmiyyətlərini eyni xüsusiyyətlərlə xarakterizə etmək doğru deyil. Problemin mahiyyətini anlamaq üçün konkret ölkənin qanunvericiliyinə, sosial şəraitinə və uşaqların müdafiə mexanizmlərinə diqqət yetirmək lazımdır.
Yəmən, Sudan və Suriyanın münaqişələrdən təsirlənən icmalarında yoxsulluq, məcburi köçkünlük və təhlükəsizlik problemləri erkən nikah riskini artıra bilər. UNICEF-in Yaxın Şərq və Şimali Afrika regionuna dair hesabatlarında Sudan və Yəmən erkən nikahdan təsirlənən qızların sayının yüksək olduğu ölkələr arasında göstərilir. Münaqişə şəraitində ailələr evlərini, gəlir mənbələrini və sosial dəstək imkanlarını itirdikdə uşaqların müdafiəsi daha da çətinləşir".

Müsahibimizin fikrincə, belə şəraitdə erkən nikah bəzən ailənin iqtisadi yükünü azaltmaq və ya qızın təhlükəsizliyini təmin etmək vasitəsi kimi təqdim olunur:

"Lakin nikah özü təhlükəsizliyin zəmanəti deyil. Azyaşlı qız yeni ailədə zorakılıq, istismar, sosial təcrid və erkən hamiləlik riskləri ilə üzləşə bilər. Əgər o, təhsilini davam etdirmək imkanından da məhrumdursa, gələcəkdə müstəqil həyat qurması daha çətinləşir. Erkən nikahın pərdəarxasında qalan əsas məsələlərdən biri də uşağın razılığıdır. Ailənin razılığı ilə uşağın sərbəst iradəsi eyni deyil. Qızın etiraz etməkdən qorxduğu, ailənin nüfuzuna görə susduğu və ya iqtisadi asılılıq səbəbindən seçim edə bilmədiyi şəraitdə formal razılıq məsələnin mahiyyətini əks etdirməyə bilər. Uşağın fikri dinlənilməli, onun təhlükəsizliyi və mənafeyi hər hansı sosial gözləntidən üstün tutulmalıdır. Bəzi cəmiyyətlərdə erkən nikahın qorunması üçün ənənələrə və dini şərhlərə istinad edilir. Bununla belə, problemi yalnız dinlə əlaqələndirmək düzgün deyil. Müxtəlif müsəlman cəmiyyətlərində nikah yaşı, uşaqların təhsili və qadınların hüquqları barədə fərqli hüquqi və ictimai yanaşmalar mövcuddur. Erkən nikahın səbəbləri arasında yoxsulluq, gender ayrı-seçkiliyi, sosial təzyiq və qanunların tətbiqindəki problemlər də mühüm rol oynayır. İnsan hüquqlarının müdafiəsi isə bütöv xalqları və dinləri ittiham etməyi deyil, uşaqların həyatına zərər vuran konkret praktikaları aradan qaldırmağı tələb edir. Erkən nikahın nəticələri yalnız sosial və hüquqi müstəvidə deyil, tibbi baxımdan da ciddi əhəmiyyət daşıyır. Yeniyetməlik dövründə hamiləlik ana və körpə üçün müəyyən sağlamlıq risklərini artıra bilər. Bu yaşda olan qızların keyfiyyətli tibbi xidmətə, sağlamlıq haqqında düzgün məlumata və peşəkar dəstəyə çıxışı xüsusilə vacibdir. Hamiləlik və doğuşla bağlı risklərə əlavə olaraq, məcburi münasibətlər və zorakılıq uşağın psixoloji sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Uşaqlıq dövründə yaranan psixoloji sarsıntılar insanın sonrakı həyatında da özünü göstərə bilər. Hələ emosional cəhətdən formalaşmaqda olan qızın ailə məsuliyyəti, analıq və münasibətlərdəki problemlərlə təkbaşına üzləşməsi onda qorxu, narahatlıq və təcrid hissini gücləndirə bilər. Bununla belə, hər bir uşağın təcrübəsi fərqlidir və bütün halları eyni nəticə ilə xarakterizə etmək olmaz. Əsas məsələ riskləri azaltmaq, uşaqları qorumaq və ehtiyacı olanlara vaxtında yardım göstərməkdir".

Deputat onu da qeyd edib ki, erkən nikahın başqa bir ağır nəticəsi təhsilin yarımçıq qalmasıdır:

"Məktəbi tərk edən qızın gələcəkdə peşə seçimi, iş tapması və öz gəlirini əldə etməsi çətinləşə bilər. Bu, təkcə onun şəxsi həyatına deyil, ailənin rifahına və bütövlükdə cəmiyyətin inkişafına təsir göstərir. Qızların təhsilinə qoyulan məhdudiyyətlər insan kapitalının zəifləməsinə, iqtisadi imkanların azalmasına və yoxsulluğun nəsildən-nəslə ötürülməsinə şərait yarada bilər.
Məhz buna görə erkən nikahın qarşısının alınması dövlətlərin, beynəlxalq təşkilatların, təhsil müəssisələrinin və ailələrin ortaq məsuliyyəti olmalıdır. Qanunvericilik uşaqları qorumaq üçün aydın mexanizmlər yaratmalı, nikah yaşı ilə bağlı normalar beynəlxalq uşaq hüquqları standartlarına uyğunlaşdırılmalı, məcburi nikah halları effektiv şəkildə araşdırılmalıdır. Qanunun mövcudluğu ilə yanaşı, onun real həyatda tətbiqi də təmin olunmalıdır. Ailələrin sosial müdafiəsi bu mübarizənin vacib istiqamətlərindən biridir. Yoxsulluq içində yaşayan ailələrə maddi yardımın göstərilməsi, qızların məktəbdə qalmasına dəstək verilməsi və peşə təhsili imkanlarının genişləndirilməsi erkən nikah riskini azalda bilər. Valideynlər arasında maarifləndirmə işi aparılmalı, uşaqların hüquqları barədə məlumat artırılmalı və qızların gələcəyi ilə bağlı qərarlarda onların fikrinə hörmət edilməlidir. Erkən nikah təhlükəsi ilə üzləşən qızların müraciət edə biləcəyi etibarlı qurumların yaradılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sosial xidmətlər, psixoloji yardım, hüquqi məsləhət, təhlükəsiz sığınacaqlar və səhiyyə xidmətləri uşaqların müdafiəsində mühüm rol oynaya bilər. Məqsəd yalnız baş vermiş hadisəyə reaksiya vermək deyil, uşağın təhlükəli vəziyyətə düşməsinin qarşısını əvvəlcədən almaqdır. Azərbaycan üçün də bu mövzu mühüm sosial əhəmiyyət daşıyır. Uşaqların hüquqlarının müdafiəsi, qızların təhsilə cəlb edilməsi, ailələrin maarifləndirilməsi və erkən nikah hallarının qarşısının alınması davamlı diqqət tələb edir. Başqa ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, erkən nikahla mübarizə yalnız cəza tədbirləri ilə məhdudlaşmamalı, sosial səbəblərin aradan qaldırılması ilə müşayiət olunmalıdır. Məktəb, ailə, dövlət qurumları və vətəndaş cəmiyyəti arasında əməkdaşlıq bu sahədə mühüm nəticələr verə bilər. Cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi yalnız iqtisadi göstəricilər, tikilən binalar və həyata keçirilən layihələrlə ölçülmür. Həqiqi inkişaf uşaqların nə dərəcədə təhlükəsiz yaşaması, təhsil alması, öz hüquqlarını bilməsi və gələcəyini sərbəst müəyyənləşdirməsi ilə də ölçülür. Bir qızın təhsil alması, peşə qazanması və öz ayaqları üzərində dayanması onun şəxsi uğuru olmaqla yanaşı, ailəsi və cəmiyyəti üçün də mühüm qazancdır.
İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikah problemi müxtəlif hüquqi, sosial və iqtisadi şəraitlərdə meydana çıxsa da, bu hadisələrin mərkəzində uşağın hüquqları dayanır. Heç bir qız ailənin maddi çətinliklərinin həlli vasitəsinə, ictimai təzyiqdən yayınmaq üçün verilən qərarın obyektinə və ya köhnəlmiş stereotiplərin qurbanına çevrilməməlidir. Onun həyatı, sağlamlığı və gələcəyi hər hansı ənənədən və sosial gözləntidən daha böyük dəyərə malikdir. Erkən nikahın arxasında yalnız statistik rəqəmlər deyil, yarımçıq qalmış təhsil, baş tutmayan arzular, itirilmiş imkanlar və bəzən uzun illər davam edən psixoloji ağrılar dayanır. Hər bir qızın öz gələcəyi barədə düşünmək, təhsil almaq, təhlükəsiz mühitdə böyümək və həyatını sərbəst qurmaq hüququ var. Bu hüququ qorumaq ailələrin, dövlətlərin və beynəlxalq ictimaiyyətin mənəvi və hüquqi borcudur.
Uşağın uşaqlığını qorumaq cəmiyyətin gələcəyini qorumaqdır. Qız uşağının taleyi onun neçə yaşında ərə verilməsi ilə deyil, neçə il təhsil alması, hansı imkanlara sahib olması, öz hüquqlarını nə dərəcədə həyata keçirə bilməsi və nə qədər azad yaşaması ilə qiymətləndirilməlidir. Hər bir qızın uşaqlığını yaşamaq, arzularını gerçəkləşdirmək və öz həyatının müəllifi olmaq haqqı var. Bu haqqın qorunması isə yalnız bir ölkənin deyil, bütün bəşəriyyətin məsuliyyətidir".

Aynur Babazadə

Telegramda izləyin