Uşaqlığı əlindən alınan qızlar: İran, Əfqanıstan və ərəb cəmiyyətlərində erkən nikahın acı reallığı

Erkən nikah müasir dünyanın ən ağrılı sosial problemlərindən biri, uşaqların hüquqlarını, azadlığını və gələcəyini təhdid edən ciddi insan hüquqları pozuntusudur. Azyaşlı qızın öz uşaqlığını yaşamadan həyat yoldaşı, ana və ailənin bütün məsuliyyətlərini daşımağa məcbur edilməsi sadəcə ailədaxili qərar deyil. Bu, onun təhsil almaq, sağlam böyümək, öz gələcəyi barədə qərar vermək və təhlükəsiz həyat yaşamaq hüquqlarının məhdudlaşdırılmasıdır. İran, Əfqanıstan və bir sıra ərəb ölkələrində erkən nikah problemi müxtəlif hüquqi, sosial, iqtisadi və mədəni amillərin təsiri altında özünü göstərir. Bu ölkələrin hər birinin qanunvericiliyi, ictimai quruluşu və real vəziyyəti fərqli olsa da, ortaq problem dəyişmir: uşaqların, xüsusilə də qızların taleyi böyüklərin qərarları və cəmiyyətin köklü stereotipləri qarşısında ikinci plana keçir.

Ən böyük faciə isə ondadır ki, erkən nikah bir çox hallarda qız uşağının seçimi kimi təqdim edilir. Halbuki yetkinlik yaşına çatmamış uşağın ailə, maddi asılılıq, sosial təzyiq və ənənələrin təsiri altında verdiyi qərarın həqiqətən azad iradəni əks etdirib-etdirmədiyi ciddi sual doğurur. Qızın razılığının formal şəkildə alınması belə onun təhlükəsizliyini, hüquqlarını və gələcəyini təmin etmir. Uşağın hüquqlarını qorumaq böyüklərin üzərinə düşən məsuliyyətdir və heç bir ənənə bu məsuliyyəti aradan qaldıra bilməz.
İranda erkən nikah problemi hüquqi normalar, ailə ənənələri, iqtisadi çətinliklər və gender bərabərsizliyi ilə sıx bağlıdır. Ölkənin mülki qanunvericiliyində nikah yaşı qızlar və oğlanlar üçün fərqli müəyyən edilir; qızlar üçün ümumi hədd 13 yaş, oğlanlar üçün isə 15 yaşdır. Qanunda daha aşağı yaşda nikaha müəyyən şərtlərlə, o cümlədən məhkəmənin icazəsi və qəyyumun razılığı ilə yol açan müddəalar da mövcuddur. Bu hüquqi çərçivə uşaq hüquqları müdafiəçilərinin və beynəlxalq təşkilatların narahatlığına səbəb olur.

Burada əsas məsələ yalnız qanunda göstərilən yaş həddi deyil. Məsələ ondan ibarətdir ki, uşağın fiziki və psixoloji inkişafı, təhsili və gələcək imkanları nikah qərarının mərkəzində dayanmalıdır. Yetkinlik yaşına çatmayan qızın ailə həyatı qurması onun məktəbdən uzaqlaşmasına, sosial çevrəsinin daralmasına və iqtisadi baxımdan həyat yoldaşından və ya ailəsindən asılı vəziyyətə düşməsinə gətirib çıxara bilər. Xüsusilə aztəminatlı ailələrdə iqtisadi çətinliklər, sosial təzyiq və köhnəlmiş gender təsəvvürləri bu riski daha da artırır.
Erkən nikahın qurbanı olan qızın qarşısında çox vaxt ikiqat maneə yaranır: bir tərəfdən uşaqlıq dövrünün təbii ehtiyacları, digər tərəfdən isə onun yaşına uyğun olmayan ailə məsuliyyətləri. O, hələ öz xarakterini formalaşdırdığı, dünyanı tanıdığı və təhsil yolu ilə gələcəyini qurmalı olduğu bir vaxtda həyat yoldaşı roluna uyğunlaşmağa məcbur edilir. Belə şəraitdə onun şəxsi arzuları, peşə seçimi və müstəqil həyat qurmaq imkanları məhdudlaşa bilər. Bu, yalnız bir qızın problemi deyil, cəmiyyətin insan kapitalına vurulan zərbədir.
Əfqanıstanda isə qız uşaqlarının vəziyyəti xüsusilə ağır humanitar və sosial şəraitdə qiymətləndirilməlidir. Taliban hakimiyyətinin qızların orta və ali təhsilinə qoyduğu ciddi məhdudiyyətlər, qadınların ictimai həyatda iştirak imkanlarının daraldılması və ailələrin üzləşdiyi iqtisadi böhran bir çox qızın gələcək seçimlərini məhdudlaşdırır. Təhsildən uzaqlaşdırılan, əmək bazarında iştirak imkanları məhdud olan və sosial müdafiəyə çıxışı zəifləyən qızlar daha çox risklə üzləşirlər. Bəzi ailələrdə erkən nikah iqtisadi çətinliklərdən çıxış yolu, sosial təminat vasitəsi və ya qızın gələcəyini qorumaq üsulu kimi qəbul edilir. Lakin bu yanaşma uşağın hüquqlarını və rifahını təmin etmir.
Yoxsulluq, təhlükəsizlik problemləri, köçkünlük, ailə təzyiqi və təhsilə çıxışın məhdudlaşdırılması erkən nikah riskini gücləndirən amillərdir. Qız məktəbə gedə bilmirsə, gələcəkdə peşə qazanmaq imkanından məhrum edilirsə və ailəsinin iqtisadi vəziyyətindən asılı vəziyyətdə qalırsa, onun seçim imkanları da daralır. Bu şəraitdə erkən nikah fərdi ailə qərarı kimi görünsə də, əslində daha geniş sosial böhranın nəticəsinə çevrilir.
Əfqanıstanda azyaşlı qızların erkən yaşda ailə qurması onların təhsil hüququna, fiziki və psixoloji sağlamlığına, təhlükəsizliyinə və müstəqil həyat imkanlarına ciddi təsir göstərə bilər. Erkən hamiləlik ana və uşaq üçün sağlamlıq risklərini artırır. Uşağın özünün hələ inkişaf mərhələsində olduğu bir vaxtda hamiləlik və analıq məsuliyyəti ilə üzləşməsi həm tibbi, həm də psixoloji baxımdan ağır nəticələr doğura bilər. Bununla yanaşı, ailədaxili zorakılıq, sosial təcrid və təhsil həyatının yarımçıq qalması riski də nəzərə alınmalıdır.
Ərəb ölkələrinə gəldikdə isə onları vahid hüquqi və sosial model kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Regionda nikah yaşı, ailə qanunvericiliyi, məhkəmə nəzarəti, qadınların təhsilə çıxışı və erkən nikahla mübarizə tədbirləri ölkədən ölkəyə dəyişir. Bununla belə, bəzi cəmiyyətlərdə yoxsulluq, patriarxal düşüncə, ailənin sosial nüfuzunu qorumaq istəyi, gender bərabərsizliyi və ənənəvi nikah təsəvvürləri azyaşlı qızların erkən nikaha cəlb olunması riskini artırır.

Yəmən kimi uzunmüddətli münaqişə və humanitar böhran yaşayan ölkələrdə erkən nikah xüsusilə ciddi problemdir. Münaqişə ailələrin gəlir mənbələrini itirməsinə, uşaqların təhsildən uzaqlaşmasına və sosial müdafiənin zəifləməsinə səbəb olduqda, qızların erkən nikaha məcbur edilməsi ehtimalı yüksəlir. Bəzi ailələr qızlarını evləndirməklə onların təhlükəsizliyini təmin etdiklərini düşünə bilərlər. Lakin belə qərarlar qızın öz iradəsi, sağlamlığı və gələcəyi nəzərə alınmadan verildikdə, onu yeni təhlükələr qarşısında qoya bilər.
Digər tərəfdən, regionun bütün ölkələrini və ailələrini eyni şəkildə ittiham etmək də problemi həll etmir. Ərəb dünyasında erkən nikahla mübarizə aparan qadın hüquqları müdafiəçiləri, müəllimlər, həkimlər, hüquqşünaslar və ictimai təşkilatlar fəaliyyət göstərirlər. Məsələnin düzgün təhlili üçün hər bir ölkənin qanunlarına, rəsmi statistikasına, hüquq-mühafizə təcrübəsinə və uşaqların real həyat şəraitinə ayrıca baxılmalıdır. Problem konkret ölkələrdəki hüquqi boşluqlar, sosial bərabərsizlik və uşaqların müdafiə mexanizmlərinin yetərsizliyi üzərindən araşdırılmalıdır.

Erkən nikahın ən ağır nəticələrindən biri qızların təhsil hüququnun pozulmasıdır. Məktəb yalnız bilik əldə edilən məkan deyil; o, uşağın sosiallaşdığı, öz qabiliyyətlərini kəşf etdiyi, gələcək peşəsini seçməyə hazırlaşdığı və müstəqil şəxsiyyət kimi formalaşdığı mühitdir. Erkən nikah səbəbindən məktəbi tərk edən qızın gələcəkdə ali təhsil almaq, peşə qazanmaq və iqtisadi müstəqilliyə nail olmaq imkanları əhəmiyyətli dərəcədə azala bilər. Beləliklə, bir erkən nikah təkcə uşağın bu gününü deyil, onun gələcək onilliklərini də dəyişdirir.

Bu prosesin sosial nəticələri nəsildən-nəslə ötürülə bilər. Təhsildən məhrum edilmiş, iqtisadi asılılıq şəraitində yaşayan və qərarvermə imkanları məhdud olan qadının övladlarını keyfiyyətli təhsil və sağlam inkişaf imkanları ilə təmin etməsi daha çətin ola bilər. Bu, erkən nikahın mütləq təkrarlanacağı demək deyil, lakin yoxsulluq və gender bərabərsizliyinin nəsillərarası ötürülməsi riskini artırır. Buna görə erkən nikahın qarşısının alınması həm uşaqların müdafiəsi, həm də uzunmüddətli sosial inkişaf baxımından vacibdir.

Cavanşir Paşazadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin