QIZ UŞAQLARININ UŞAQLIĞINI KİM ƏLİNDƏN ALIR? İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikahın acı həqiqətləri

Azyaşlı qızların ərə verilməsi, susdurulan səslər, yarımçıq qalan təhsil və məhv edilən gələcəklər: hansı ənənə uşağın hüququndan üstün ola bilər?

Bir qız uşağı hələ məktəb partasında oturmalı, kitab oxumalı, gələcəyi barədə xəyallar qurmalı, dostları ilə oynamalı və həyatın gözəlliklərini kəşf etməlidir. Lakin dünyanın bəzi bölgələrində onun uşaqlığı başqalarının verdiyi qərarla qəfil başa çatır. O, hələ yeniyetməlik dövrünü yaşamamış gəlinə çevrilir, məktəb arzuları yarımçıq qalır, çiyinlərinə daşıya bilməyəcəyi ailə məsuliyyəti qoyulur. Ən dəhşətlisi isə budur ki, bəzən bu faciə ailə ənənəsi, sosial zərurət və ya qızın gələcəyini təmin etmək adı altında təqdim edilir. Halbuki uşağın uşaqlığını əlindən almaq onun gələcəyinə sahib çıxmaq deyil, gələcək imkanlarını məhdudlaşdırmaqdır.
İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikah problemi məhz bu acı reallığı ortaya qoyur. Söhbət yalnız nikah yaşından, ailə münasibətlərindən və ya adət-ənənələrdən getmir. Söhbət insan hüquqlarından, qız uşağının iradəsindən, sağlamlığından, təhsilindən və həyatının kim tərəfindən müəyyənləşdirilməsindən gedir. Əgər bir uşaq öz gələcəyini seçə bilmirsə, etiraz etməkdən qorxursa, təhsilini davam etdirmək imkanından məhrum edilirsə və onun əvəzinə başqaları qərar verirsə, burada müdafiə olunmalı olan ənənə deyil, ilk növbədə uşağın özüdür.

Cəmiyyətlər bəzən ən ağır problemlərini adət-ənənə pərdəsi arxasında gizlədirlər. Erkən nikah da belə hallardan biridir. Bir ailənin qızını erkən yaşda ərə verməsi mərasim, qohumların iştirakı və təbriklərlə müşayiət oluna bilər. Ancaq həmin mərasimin arxasında dayanan yeniyetmənin qorxusu, arzuları, psixoloji hazırlıqsızlığı və gələcək barədə narahatlığı görünməyə bilər. İnsanlar toyun təmtəraqını görür, lakin qızın itirdiyi təhsil illərini, məhdudlaşan seçimlərini və üzləşə biləcəyi təhlükələri çox vaxt görmürlər.
Əsas sual budur: uşaq öz həyatını yaşamalıdır, yoxsa başqalarının onun üçün müəyyənləşdirdiyi taleyi qəbul etməlidir? Heç bir ailə, heç bir sosial təzyiq və heç bir köhnəlmiş düşüncə uşağın sağlamlığını, təhlükəsizliyini və gələcəyini təhlükə altına qoymağa haqq qazandıra bilməz. Valideynin övladını qorumaq məsuliyyəti var, lakin bu məsuliyyət uşağın həyatını onun əvəzinə yaşamaq, iradəsini yox saymaq və gələcəyini əlindən almaq demək deyil.

İranda erkən nikah məsələsi xüsusilə ciddi müzakirə doğurur. Ölkənin Mülki Məcəlləsinin 1041-ci maddəsi qızlar üçün 13, oğlanlar üçün 15 yaş nikah həddini nəzərdə tutur. Həmin yaşlardan aşağı nikahlar isə müəyyən qanuni şərtlər, o cümlədən qəyyumun icazəsi və məhkəmənin qərarı ilə mümkün ola bilər. Bu hüquqi mexanizm azyaşlıların müdafiəsi və beynəlxalq uşaq hüquqları standartları baxımından ciddi suallar yaradır.
On üç yaşlı uşağın nikaha daxil olmasının qanuni prosedurlarla mümkün olması həmin uşağın ailə həyatının məsuliyyətlərinə hazır olduğunu sübut etmir. Qanunvericilikdə nəzərdə tutulan imkanla uşağın real mənafeyi arasında fərq var. Yeniyetməlik dövrü insanın fiziki, emosional və sosial inkişafının mühüm mərhələsidir. Bu yaşda qızın qarşısında təhsil almaq, dünyagörüşünü genişləndirmək, gələcək peşəsini müəyyənləşdirmək və özünü tanımaq kimi vəzifələr dayanır. Onun həyatını erkən nikah məsuliyyətləri ilə məhdudlaşdırmaq isə həmin imkanları ciddi şəkildə daralda bilər.

Burada ən sərt həqiqət budur: uşağın gələcəyini onun əlindən alıb bunu ailə dəyərləri adlandırmaq olmaz. Əgər qızın fikri soruşulmur, etirazı qəbul edilmir və onun təhsil arzuları ailənin qərarı qarşısında dəyərsiz sayılırsa, bu vəziyyətin üzərini mərasimlə, ənənə ilə və ya ictimai razılıqla örtmək mümkün deyil.
İranda erkən nikahın səbəbləri arasında yoxsulluq, sosial təzyiq, gender bərabərsizliyi və bəzi ailələrdə kök salmış ənənəvi yanaşmalar göstərilir. Bəzi valideynlər qızlarının erkən evlənməsini ailənin iqtisadi vəziyyəti və ya cəmiyyətin gözləntiləri ilə əsaslandırırlar. Ancaq yoxsulluq uşağın hüquqlarının məhdudlaşdırılması üçün bəraət deyil. Ailənin maddi çətinliyi uşağın üzərinə ailə məsuliyyətini yükləməklə həll olunmamalıdır. Əksinə, dövlətin və cəmiyyətin vəzifəsi həmin ailəyə dəstək vermək, uşağın təhsilini və təhlükəsizliyini qorumaqdır.
Erkən nikahın nəticələri çox vaxt illər sonra daha aydın görünür. Məktəbdən ayrılan qız peşə qazanmaq imkanını itirə, maddi baxımdan həyat yoldaşından asılı vəziyyətə düşə və ailədaxili problemlər qarşısında müdafiəsiz qala bilər. Əgər nikahda zorakılıq və ya məcburiyyət mövcuddursa, onun kömək istəməsi və təhlükəsizliyini təmin etməsi daha da çətinləşə bilər. Uşağın həyatını məhdudlaşdıran qərar bir günün hadisəsi olsa da, onun nəticələri uzun illər davam edə bilər.

Əfqanıstanda isə erkən nikah problemi daha ağır sosial və humanitar şəraitdə meydana çıxır. Uzunmüddətli münaqişələr, yoxsulluq, ailələrin gəlir imkanlarının azalması və qızların təhsilinə qoyulan məhdudiyyətlər uşaqların gələcəyini ciddi təhlükə altına alır. Təhsil almaq imkanından məhrum edilən qızın qarşısında gələcək peşə, iqtisadi müstəqillik və öz həyatını sərbəst qurmaq üçün daha az seçim qalır. Belə şəraitdə erkən nikah bəzən qaçılmaz həyat yolu kimi təqdim edilir.

Lakin hansı şəraitdə baş verməsindən asılı olmayaraq, uşağın erkən nikaha cəlb edilməsi yoxsulluğun həlli, təhlükəsizliyin təmin edilməsi və ya ailənin nüfuzunun qorunması vasitəsinə çevrilməməlidir. Qız uşağı ailənin iqtisadi problemlərini həll etmək üçün istifadə olunan vasitə deyil. O, öz hüquqları, arzuları və gələcəyi olan insandır.

Əfqanıstanda qızların təhsil imkanlarının məhdudlaşdırılması problemin daha da dərinləşməsinə şərait yaradır. Məktəbdən uzaqlaşdırılan qız yalnız dərslərdən geri qalmır. O, öz hüquqlarını öyrənmək, müstəqil düşünmək, peşə seçmək və gələcəkdə maddi müstəqillik əldə etmək imkanlarını da itirə bilər. Təhsilsizlik və iqtisadi asılılıq birləşəndə uşağın öz həyatına dair qərarlarda iştirak etmək imkanları daha da azalır.

Bu, sadəcə təhsil siyasətinin uğursuzluğu deyil, insan potensialının itirilməsidir. Bir qızın məktəbə getməsinə mane olmaqla cəmiyyət onun gələcək müəllim, həkim, mühəndis, alim və ya başqa peşə sahibi olmaq imkanlarını da məhdudlaşdırır. Bir uşağın gələcəyini məhdudlaşdırmaqla bütöv cəmiyyətin inkişaf imkanlarını zəiflətmək arasında birbaşa əlaqə var.

UNICEF-in 2022-2023-cü illər üzrə çoxgöstəricili klaster sorğusuna əsaslanan 2026-cı il məlumatında Əfqanıstanda 20-24 yaşlı qadınların 28,7 faizinin 18 yaşına çatmamış nikaha daxil olduğu bildirilir. Bu rəqəm problemin miqyasını göstərir. Hər bir faiz göstəricisinin arxasında isə konkret insan taleləri, yarımçıq qalmış təhsil və məhdudlaşmış həyat imkanları dayanır.

Əfqanıstan nümunəsi göstərir ki, qızların təhsildən kənarda saxlanılması və erkən nikah təhlükəsi bir-birini gücləndirən problemlərdir. Təhsil imkanı azaldıqca qızın seçimləri daralır, seçimlər daraldıqca ailədən və sosial mühitdən asılılığı artır. Bu dövrəni qırmaq üçün yalnız nikaha dair qanunları deyil, qızların təhsil, sosial müdafiə və iqtisadi müstəqillik imkanlarını da gücləndirmək lazımdır.

Ərəb ölkələrində erkən nikah problemi də ciddi diqqət tələb edir. Bununla belə, regiondakı bütün ölkələri eyni vəziyyətdə təqdim etmək düzgün olmaz. Qanunvericilik, sosial şərait, iqtisadi imkanlar və uşaq müdafiəsi mexanizmləri dövlətdən dövlətə fərqlənir. Erkən nikah xüsusilə yoxsulluq, silahlı münaqişə və məcburi köçkünlükdən əziyyət çəkən icmalarda daha böyük təhlükəyə çevrilə bilər.

Yəmən, Sudan və Suriyanın münaqişələrdən təsirlənən ərazilərində ailələrin evlərini, gəlir mənbələrini və sosial dəstək imkanlarını itirməsi uşaqların müdafiəsini çətinləşdirir. Bəzi ailələr qızlarını erkən nikaha verməklə onları təhlükədən qoruduqlarını düşünə bilərlər. Digərləri maddi çətinliklərin təsiri altında belə qərar qəbul edə bilərlər. Ancaq bu cür yanaşmaların nəticəsində qızın təhsili yarımçıq qala, sağlamlığı risk altına düşə və müstəqil gələcək qurmaq imkanları azala bilər.

Müharibənin və yoxsulluğun uşaqların həyatına vurduğu zərbə onların erkən nikaha verilməsi ilə daha da ağırlaşmamalıdır. Uşağı qorumaq adı ilə onu yeni təhlükələrə məruz qoymaq ziddiyyətli yanaşmadır. Əgər ailə təhlükəsiz yaşayış, qida, səhiyyə və təhsil imkanlarından məhrumdursa, həll yolu uşağın nikaha verilməsi deyil, həmin ehtiyacların qarşılanmasıdır.

Erkən nikahın ən ağır tərəflərindən biri də qızların öz iradələrinin nəzərə alınmamasıdır. Ailə razılığı uşağın sərbəst razılığı ilə eyni deyil. Qızın etiraz etməkdən qorxduğu, valideynlərinin qərarına qarşı çıxmaq imkanının olmadığı və ya sosial təzyiq altında susduğu şəraitdə onun həqiqi istəyindən danışmaq çətindir. Uşağın səsi eşidilmirsə, onun hüquqları yalnız kağız üzərində qala bilər.

Bəzi hallarda erkən nikahın müdafiəsi üçün dinə və ənənəyə istinad edilir. Ancaq bütöv xalqları və dini icmaları bu problemlə eyniləşdirmək həm ədalətsiz, həm də analitik baxımdan yanlışdır. İran, Əfqanıstan və ərəb ölkələrinin öz daxilində də qızların təhsilini, hüquqlarını və təhlükəsizliyini müdafiə edən insanlar, hüquqşünaslar, müəllimlər və ictimai fəallar var. Əsas məsələ hansı dinə və ya millətə mənsub olmaq deyil, uşağın hüquqlarına necə münasibət göstərilməsidir.

Heç bir ənənə uşağın sağlamlığından, təhlükəsizliyindən və ləyaqətindən üstün tutulmamalıdır. Ənənə insanın rifahına xidmət etməlidir; insanı zərərli nəticələrə məhkum edən ənənə isə tənqiddən kənarda qala bilməz. Cəmiyyətin mənəvi gücü keçmişin hər qaydasını dəyişmədən saxlamaqla deyil, insan ləyaqətini qorumaq üçün zəruri dəyişiklikləri etmək cəsarəti ilə ölçülür.

Erkən nikahın tibbi nəticələri də problemin ciddiliyini artırır. Yeniyetməlik dövründə hamiləlik ana və körpə üçün müəyyən sağlamlıq risklərini yüksəldə bilər. Keyfiyyətli tibbi xidmətə çıxışın məhdud olduğu yerlərdə təhlükələr daha da arta bilər. Eyni zamanda, məcburiyyət və zorakılıq uşağın psixoloji sağlamlığına mənfi təsir göstərə, onda qorxu, narahatlıq və təcrid hissi yarada bilər.

Uşaq hələ öz emosional dünyasını anlamağa çalışdığı bir vaxtda ailə məsuliyyəti, münasibətlərdəki problemlər və analıqla bağlı çətinliklərlə üzləşə bilər. Onun özünə dəstək olacaq etibarlı insanlara, psixoloji yardıma və təhlükəsiz mühitə ehtiyacı var. Bu ehtiyacları görməzdən gəlmək, baş verənləri ailənin şəxsi işi hesab etmək uşağın müdafiəsizliyini daha da artıra bilər.

Erkən nikahın başqa bir təhlükəli nəticəsi iqtisadi asılılıqdır. Məktəbi yarımçıq qoyan, peşə qazanmayan və öz gəliri olmayan qız ailə münasibətlərində problemlərlə üzləşəndə müstəqil qərar verməkdə çətinlik çəkə bilər. Beləliklə, erkən nikah yalnız uşağın indiki həyatını deyil, gələcəkdə təhlükəli münasibətdən çıxmaq və yeni həyat qurmaq imkanlarını da məhdudlaşdıra bilər.

Bu səbəbdən erkən nikahla mübarizə yalnız qadağalar və cəza tədbirləri ilə məhdudlaşmamalıdır. Qanunvericilik uşaqların müdafiəsini təmin etməli, nikah yaşına dair normalar beynəlxalq uşaq hüquqları standartlarına uyğunlaşdırılmalı, məcburi nikah halları araşdırılmalı və uşaqların təhlükəsizliyini təmin edən mexanizmlər işlək olmalıdır. Hüquqi tədbirlərlə yanaşı, ailələrin sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, qızların təhsildə saxlanılması və maarifləndirmə işinin gücləndirilməsi də vacibdir.

Dövlətlər yoxsul ailələri dəstəkləməli, uşaqların məktəbdən yayınmasının qarşısını almalı, erkən nikah təhlükəsi ilə üzləşən qızlar üçün etibarlı yardım mexanizmləri yaratmalıdırlar. Sosial işçilər, müəllimlər, hüquq müdafiəçiləri və səhiyyə mütəxəssisləri bu sahədə mühüm rol oynaya bilərlər. Uşağın müraciəti eşidilməli, təhlükə barədə məlumatlar ciddi qəbul edilməli və onun müdafiəsi üçün vaxtında tədbir görülməlidir.
Azərbaycan cəmiyyəti üçün də bu mövzu aktualdır. Erkən nikahın qarşısının alınması qızların təhsilə cəlb olunması, valideynlərin maarifləndirilməsi, uşaqların hüquqlarının müdafiəsi və qanunvericiliyin səmərəli tətbiqi ilə bağlıdır. Başqa ölkələrdəki acı təcrübələr göstərir ki, problemin qarşısını almaq üçün onun nəticələri ağırlaşana qədər gözləmək olmaz. Uşağın gələcəyini qorumaq üçün ailə, məktəb, dövlət qurumları və cəmiyyət birgə məsuliyyət daşımalıdır.

Ən sərt həqiqət isə dəyişməz qalır: uşağın həyatını onun əvəzinə müəyyənləşdirmək, təhsilini yarımçıq qoymaq və onu hazır olmadığı ailə məsuliyyətinə məcbur etmək heç bir halda tərəqqi sayıla bilməz. Qız uşağının dəyəri onun neçə yaşında ərə getməsi ilə ölçülmür. Onun dəyəri insan olması, düşünmək, öyrənmək, seçim etmək və ləyaqətli həyat yaşamaq hüququ ilə müəyyənləşir.
İran, Əfqanıstan və bəzi ərəb ölkələrində erkən nikah probleminə qarşı mübarizə uşaqların müdafiəsi uğrunda daha geniş mübarizənin bir hissəsidir. Bu mübarizə yalnız bir nikahın qarşısını almaq deyil, qızların gələcəkdə öz ayaqları üzərində dayanmasına, təhsil almasına, peşə seçməsinə və təhlükəsiz yaşamasına imkan yaratmaqdır. Əgər bir cəmiyyət uşaqlarının səsini eşitmirsə, onların arzularını əhəmiyyətsiz sayırsa və gələcəyini onların əvəzinə müəyyənləşdirirsə, həmin cəmiyyət öz inkişaf perspektivlərini də təhlükə altına qoyur.

Bir qızın yarımçıq qalmış təhsili, əlindən alınmış uşaqlığı və itirilmiş seçim imkanları sadəcə şəxsi faciə deyil. Bu, cəmiyyətin qarşısında duran ciddi mənəvi və sosial məsuliyyətdir. Heç bir uşaq yoxsulluğun, sosial təzyiqin, zorakılığın və köhnəlmiş düşüncələrin qurbanına çevrilməməlidir.
Qız uşağı ailənin yükü deyil, cəmiyyətin gələcəyidir. Onun uşaqlığını əlindən almaqla gələcəyini qurmaq mümkün deyil. Uşağın hüququnu qorumaq isə seçim deyil, borcdur.

Mehriban Zeynalova
"Təmiz Dünya" Qadınlara Yardım İctimai Birliyinin sədri

Telegramda izləyin