"Bahalı təhsil həmişə keyfiyyətli təhsil demək deyil" - Kamran Əsədov

Azərbaycanda özəl məktəblərin qiyməti artmaqdadır. Hazırda bu qiymət 18000 AZN-ə qədər artıb. Bu qiymət hətta ölkənin ən bahalı ali təhsil müəssisələrindən daha yüksəkdir. Bəs bahalı təhsil hər zaman keyfiyyətli təhsil deməkdirmi?

Mövzu ilə bağlı BiG.AZ-a danışan təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib ki, ölkədə dövlət məktəblərində pulsuz təhsil verildiyi halda, özəl məktəblər əlavə xidmətlər və fərqli tədris metodları təklif edərək yüksək qiymətlər müəyyən edirlər. Lakin bahalı təhsil həmişə keyfiyyətli təhsil demək deyil:

"Azərbaycanda özəl məktəblərin bu qədər baha olmasının əsas səbəbləri təhsil sektorunun strukturu, bazardakı tələbat və təklif arasındakı balanssızlıq, infrastruktur xərcləri, müəllim maaşları və beynəlxalq kurikulumların tətbiqi ilə bağlıdır. Ölkədə dövlət məktəblərində pulsuz təhsil verildiyi halda, özəl məktəblər əlavə xidmətlər və fərqli tədris metodları təklif edərək yüksək qiymətlər müəyyən edirlər. Lakin bahalı təhsil həmişə keyfiyyətli təhsil demək deyil və bu məsələyə daha dərindən baxmaq lazımdır.

Özəl məktəblərin qiymətlərinin yüksək olmasının əsas amillərindən biri tədris proqramlarının xarici standartlara uyğunlaşdırılmasıdır. Bir çox özəl məktəblər Cambridge, IB (International Baccalaureate) və ya ABŞ təhsil sisteminə əsaslanan kurikulumları tətbiq edir. Bu beynəlxalq proqramlar üzrə lisenziyaların əldə edilməsi və saxlanılması kifayət qədər maliyyə tələb edir. Məsələn, IB proqramını tədris edən məktəblər bu sertifikasiyanı almaq üçün ciddi beynəlxalq akkreditasiya prosesindən keçir və bu da əlavə xərc yaradır.

İkinci əsas faktor müəllimlərin maaşları və onların peşəkarlıq səviyyəsidir. Dövlət məktəblərində müəllimlərin maaşı aşağı olduğu üçün orada dərs deyən müəllimlərin böyük əksəriyyəti əlavə repetitorluq və ya başqa gəlir mənbələrinə ehtiyac duyur. Özəl məktəblərdə isə müəllimlərə daha yüksək maaş verilir ki, bu da təhsil haqqına birbaşa təsir edir. Azərbaycanda bəzi özəl məktəblərdə müəllimlərin orta aylıq maaşı 2000-5000 manat arasında dəyişir ki, bu da dövlət məktəblərindəki orta maaşdan xeyli yüksəkdir.

Üçüncü amil infrastruktur və texnologiyalardır. Dövlət məktəblərində infrastruktur problemləri, maddi-texniki bazanın köhnəlməsi və innovativ metodların az tətbiq olunması səbəbindən özəl məktəblər daha üstün şərait yaratmağa çalışırlar. Özəl məktəblərin çoxunda müasir laboratoriyalar, idman zalları, rəqəmsal tədris vasitələri və fərdi yanaşmanı təmin edən kiçik siniflər olur. Lakin bu xidmətlərin olması həmişə keyfiyyətli tədris demək deyil – bəzi özəl məktəblər infrastruktur baxımından güclü olsa da, pedaqoji yanaşma və fənlərin tədrisi baxımından o qədər də fərqlənmir.

Dördüncü səbəb özəl məktəblərin müəyyən sosial status elementi kimi təqdim olunmasıdır. Azərbaycanda bəzi valideynlər özəl məktəbləri sırf sosial status üçün seçir və bu da qiymətlərin süni şəkildə yüksək saxlanmasına səbəb olur. Təhsilin kommersiyalaşması nəticəsində bəzi özəl məktəblər real akademik keyfiyyətə deyil, daha çox brend və prestij yaratmağa çalışırlar. Məsələn, Bakıda illik 18,000-30,000 manat arasında dəyişən özəl məktəblər var ki, bu qiymətlər Avropanın ən yaxşı məktəbləri ilə müqayisə oluna bilər. Lakin nəticələrə baxdıqda, həmin məktəblərin bir çoxu beynəlxalq səviyyədə ciddi uğurlar qazanmır.

Bahalı təhsil keyfiyyətli təhsil deməkdirmi? Əslində, yox. Dünyada bir çox yüksək səviyyəli təhsil verən dövlət məktəbləri və aşağı qiymətli özəl məktəblər var. Məsələn, Finlandiya və Estoniya kimi ölkələrdə dövlət məktəbləri özəl məktəblərdən daha yaxşı nəticələr göstərir və bu məktəblərdə təhsil tamamilə pulsuzdur. OECD tərəfindən keçirilən PISA testlərinin nəticələrinə əsasən, Finlandiya və Estoniyada şagirdlərin akademik göstəriciləri ABŞ və Britaniya kimi ölkələrdəki bir çox özəl məktəblərin göstəricilərindən daha yüksəkdir.

Azərbaycanda isə dövlət məktəblərinin keyfiyyət fərqi böyükdür. Bəzi məktəblər yüksək nəticələr göstərsə də, ümumi təhsil sistemi kurikulum, müəllimlərin peşəkarlığı və məktəbdaxili mühit baxımından bir çox problemlərlə üzləşir. Bu da valideynləri alternativ olaraq özəl məktəblərə yönəldir. Lakin burada əsas məsələ bahalı təhsil haqqının həmişə daha yaxşı tədris keyfiyyəti anlamına gəlməməsidir. Əgər bir məktəb yüksək qiymət tələb edirsə, o zaman burada hansı beynəlxalq standartların tətbiq edildiyini, müəllim heyətinin ixtisasını, dərs metodikasını və şagirdlərin uğurlarını təhlil etmək vacibdir.

Daha keyfiyyətli və daha əlçatan özəl təhsil sistemi üçün Azərbaycanda bəzi islahatlar aparılmalıdır. İlk növbədə, dövlət tərəfindən təhsil sektorunda nəzarət və akkreditasiya sistemləri gücləndirilməlidir ki, özəl məktəblər yalnız qiymətləri artırmaqla deyil, həqiqətən keyfiyyətli təhsil verməklə rəqabət aparsınlar. İkincisi, alternativ özəl məktəb modelləri inkişaf etdirilməlidir. Məsələn, Avropada olduğu kimi, dövlət tərəfindən qismən maliyyələşdirilən özəl məktəblər yaradılarsa, valideynlər daha münasib qiymətə keyfiyyətli təhsil ala bilər. Üçüncüsü, dövlət məktəblərində tədris keyfiyyəti artırılmalıdır ki, valideynlər yalnız məcburiyyətdən özəl məktəblərə müraciət etməsinlər.

Nəticə olaraq, Azərbaycanda özəl məktəblərin baha olması bir neçə əsas faktorla bağlıdır: müəllimlərin maaşları, beynəlxalq kurikulum xərcləri, infrastruktur xərcləri və bazardakı təhsil tələbi. Lakin yüksək qiymət həmişə keyfiyyətli təhsil demək deyil. Bir çox hallarda valideynlər daha ucuz və effektiv alternativlər tapa bilərlər. Dövlət təhsil sisteminin gücləndirilməsi və özəl məktəblərə nəzarətin artırılması bu problemin həllində vacib addımlar ola bilər".

Telegramda izləyin