"Müəllimlərin 8 saatlıq iş rejimi ətrafında yaranan müzakirələrin kökündə əmək münasibətlərinin qeyri-stabil strukturu dayanır" - Ekspert

Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin müəllimlərin 8 saatlıq iş rejimi ilə bağlı açıqlamasından sonra sosial şəbəkələrdə geniş müzakirələr açılıb.

Təhsil eksperti Kamran Əsədov BiG.AZ-a bildirib ki, müəllimlərin 8 saatlıq iş rejimi ətrafında yaranan müzakirələrin kökündə illərdir davam edən əmək münasibətlərinin qeyri-stabil strukturu dayanır . "8 saatlıq rejim sabahdan tətbiq olunur" kimi iddialar tam əsassızdır, çünki nazirlik özü rəsmi şəkildə bildirib ki, 2027-ci ilin sentyabrından əvvəl heç bir massiv struktur dəyişikliyi həyata keçirilməyəcək:

"İlk növbədə qeyd edim ki, müəllimlərin 8 saatlıq iş rejimi ətrafında yaranan müzakirələrin kökündə illərdir davam edən əmək münasibətlərinin qeyri-stabil strukturu dayanır və Elm və Təhsil Nazirliyi son beş il ərzində məhz bu sabitsizliyi aradan qaldırmaq üçün ardıcıl və statistik rəqəmlərlə təsdiqlənmiş islahatlar həyata keçirir. Mövcud vəziyyətin dəyişdirilməsi ideyası təsadüf deyil: 2018–2023-cü illərdə müəllimlərin orta aylıq əməkhaqqı 67%-dən çox artaraq 475 manatdan 800 manata yüksəlib, sertifikasiya nəticələri əsas götürülməklə yüksək nəticə göstərən müəllimlərin maaşı bəzi rayonlarda 1200–1500 manat həddinə çatıb və bu, region ölkələri ilə müqayisədə daha yaxşı göstəricidir. Məsələn, Gürcüstanda müəllimlərin orta maaşı 550 manat ekvivalentidir, Qazaxıstanda bu göstərici 650 manat civarındadır, Ermənistan isə hələ də 400 manat həddini aşmayıb. Azərbaycan bu rəqəmlərə görə Cənubi Qafqazda lider mövqeyə yüksəlib və bu, yeni əmək modelinin tətbiqinə daha güclü zəmin yaradır.

Yeni modelin hüquqi əsasları da aydındır. "Təhsil haqqında" Qanunun 35-ci maddəsi müəllim əməyinin qiymətləndirilməsində diferensiallaşdırmanı tələb edir və deyilir ki, "müəllimin peşəkarlığı və fəaliyyət nəticələri onun əməkhaqqısında öz əksini tapmalıdır". Əmək Məcəlləsinin 43-cü maddəsi iş rejiminin bir neçə alternativlə müəyyən olunmasını mümkün edir. Nazirliyin təklif etdiyi tam ştatlı müəllim modeli məhz bu qanunların ruhuna uyğundur: dərs saatına bağlı maaş mexanizmini saxlayaraq paralel şəkildə sabit və yüksək aylıq əməkhaqqı ilə tam iş günü konsepsiyası yaratmaq. Bu yanaşma müəllim peşəsinin sosial statusunu gücləndirməyə yönəlir və burada məqsəd müəllimi məktəbə "məcbur etmək" yox, ona sabitlik, sosial paket və ləyaqətli əməkhaqqı təmin etməkdir.

Apardığım təhlillər göstərir ki, müəllim çatışmazlığının əsas səbəblərindən biri az maaş deyil, məhz qeyri-sabit dərs yükü, mövsümi gəlir dəyişiklikləri və məktəblərdə qeyri-bərabər paylanmış resurslardır. 2023-cü ilin statistikasına görə 3700-dən çox müəllim dərs saatının azalması səbəbindən illik gəlir itkisi ilə üzləşib və bu mexanizmin özündə struktur ziddiyyətlər olduğu açıq görünür. Nazirlik bu problemi aradan qaldırmaq üçün məktəblərdə müəllim otaqlarının sayını artırıb, 2019-2024 dövründə 1380 məktəbdə yeni kompüter, internet və printer infrastrukturu qurub, 600-dən çox məktəbdə müəllim iş otaqları standartlaşdırılıb. Bu, tam iş günü modelinə keçidin sosial və maddi bazasının yaradılması deməkdir və beynəlxalq təcrübə ilə üst-üstə düşür. Estoniyada müəllim gününün yalnız 40%-i dərslə, 60%-i isə məktəbdə metodik fəaliyyət, layihələr və şagirdlərlə fərdi işlə keçir. Finlandiyada müəllim məktəbdə gündə 6–7 saat olur, qeyri-dərs vaxtı isə ödənişli fəaliyyət kimi tanınır. Azərbaycan bu modelə yaxınlaşaraq region miqyasında ən müasir yanaşmanı tətbiq edən ölkələrdən birinə çevrilir.

Araşdırmalarım onu da göstərir ki, "8 saatlıq rejim sabahdan tətbiq olunur" kimi iddialar tam əsassızdır, çünki nazirlik özü rəsmi şəkildə bildirib ki, 2027-ci ilin sentyabrından əvvəl heç bir massiv struktur dəyişikliyi həyata keçirilməyəcək. Bu, həm hüquqi, həm təşkilati baxımdan məntiqidir: əvvəlcə maddi baza qurulur, sonra seçimli model tətbiq olunur və yalnız sonra genişlənmə mərhələsinə keçilir. Ən vacib məqam – yeni model heç bir müəllim üçün məcburi deyil. Saat hesablı model qalır, sadəcə olaraq, onun yanında yüksək maaşlı və tam ştatlı seçim yaradılır. Bu isə rəqabət yaradır, peşəkar müəllimləri sistemdə saxlamağa kömək edir və müəllim nüfuzunu artırır. Nazirliyin məqsədi müəllimi məktəbdə "saxlamaq" deyil, ona ləyaqətli əməkhaqqı və stabil sosial status verməkdir.

Müsbət nəticələrin sosial təsiri də kifayət qədər görünür. Son beş ildə müəllimlik ixtisaslarına qəbul planı 18% artıb, ixtisası üzrə işləyən gənc müəllimlərin payı 42%-dən 58%-ə yüksəlib, sertifikasiya nəticələrinə görə yüksək bal toplayanların şəhərdən kəndə getmə meyli 3 dəfə artıb. Bu göstəricilər göstərir ki, nazirlik atdığı addımlarla müəllimlik peşəsini cazibəyə çevirir və bu, real statistikaya əsaslanır, emosional təqdimat deyil. Problemləri uzun illər həll olunmayan bir sahədə ardıcıl olaraq bu qədər mexanizmi işə salmaq nazirliyin ən uğurlu islahat xəttlərindən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

Dünyada müəllimin sosial nüfuzunu artırmayan heç bir ölkə təhsil keyfiyyətini yüksəldə bilməyib. Azərbaycan bu yanaşmada Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya üzrə ən mütərəqqi addımları atan ölkədir. Məqsəd peşəni gücləndirmək, müəllimi maddi narazılıqdan çıxarmaq və təhsilin keyfiyyətini dərs yığımı deyil, məktəbdə peşəkar fəaliyyət əsasında qurmaqdır. Elm və Təhsil Nazirliyinin son beş ildə həyata keçirdiyi bu islahatların məntiqi müəllim peşəsini daha nüfuzlu, daha stabil və daha cəlbedici etməkdir və bu istiqamətdə Azərbaycan regional liderliyə doğru inamla gedir".

Telegramda izləyin