Mehdiyevin planı və Azərbaycan siyasi reallıqları: Uğursuz cəhdin təhlili

"Prezident Administrasiyasının və Milli Elmlər Akademiyasının sabiq rəhbəri Ramiz Mehdiyevin Azərbaycanda dövlət çevrilişi həyata keçirmək niyyətində olması və bununla bağlı Rusiyanın müəyyən strukturlarının rəhbərlərinə məktub ünvanlaması əslində təəccüblü deyil. Mehdiyevin akademik dərəcələri və kitabları olsa da, onun düşüncə tərzində tipik sovet elita yanaşmasının, həmçinin müasir siyasi reallıqlara adaptasiya ola bilməyən köhnə siyasi təfəkkürün qaldığı açıq şəkildə görünür".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında politoloq Turan Rzayev bildirib.

O, qeyd edib ki, Ramiz Mehdiyev Azərbaycanda dövlət idarəçiliyinin köklü şəkildə dəyişdirilməsini, prezident idarəetmə modelinin ləğv edilərək əvəzində "Dövlət Şurası" adlı yeni strukturun əsasını təşkil etdiyi parlament respublikası modelinin qurulmasını təklif edirdi. Görünüşdə bu, demokratik idarəetmə, hakimiyyət bölgüsü və vətəndaş cəmiyyətinin rolunun artdığı bir model kimi təqdim olunurdu. Lakin məktubdan da aydın olur ki, əslində Mehdiyev demokratik islahat deyil, fərqli formalarda yeni avtoritar nəzarət mexanizmi qurmaq niyyətində idi:

"Mehdiyevin "Dövlət Şurası" konsepsiyası diqqətlə təhlil edildikdə görünür ki, bu qurum faktiki olaraq bütün hakimiyyət qollarını – qanunvericilik, icra və məhkəməni – öz nəzarətində cəmləməli idi. Şuraya 50 nəfərin daxil ediləcəyi və onların "cəmiyyətdə nüfuz sahibi olan şəxslərdən" seçiləcəyi bildirilir. Bu meyar seçki legitimliyindən deyil, siyasi-sosial statusdan qaynaqlandığı üçün demokratik prinsipə ziddir. Yəni Mehdiyev xalqın seçdiyi nümayəndələrdən yox, sistemi təmsil edən, elita daxilində formalaşan şəxslərdən ibarət idarəetmə orqanı yaratmağı hədəfləyirdi.

Mehdiyevin planında özünü müxalifət kimi təqdim edən şəxslərə də yer ayrılmışdı. Məsələn, həmin 50 nəfərdən biri kimi AXCP sədri Əli Kərimlinin adı çəkilirdi. Bu, Mehdiyevin modelini guya "plüralist" göstərmək cəhdi olsa da, əslində sisteminə əlavə sosial baza yaratmaq məqsədi daşıyırdı.
Konsepsiyanın digər mühüm detalı Dövlət Şurasının sədrinin statusu idi. Bu şəxs faktiki olaraq dövlət başçısının bütün səlahiyyətlərini özündə birləşdirir və yalnız Şura üzvləri tərəfindən seçilib vəzifədən azad edilə bilərdi. Mexanizm zahirən kollektiv idarəetmə təsiri yaratsa da, əslində yeni və daha mərkəzləşdirilmiş avtoritar idarəetmə forması yaradırdı. Yəni Mehdiyev prezident institutunun formal şəkildə ləğvini, amma mahiyyətcə onun funksiyalarının yeni ad altında bərpasını təklif edirdi. Belə bir modeldə nə parlament, nə də hökumət real müstəqilliyə malik olur – hər iki struktur Dövlət Şurasına tabe vəziyyətdə qalırdı. Bu isə "parlament respublikası" adı altında "kollektiv avtoritarizm"in qurulması demək idi.

Ramiz Mehdiyevin planını siyasi baxımdan iki istiqamətdə şərh etmək olar:

Mehdiyevin itirilmiş siyasi nüfuzunu bərpa etmək cəhdi kimi;

Postsovet məkanında "müdrik nəzarət orqanı" adı altında hakimiyyətin yenidən mərkəzləşdirilməsi tendensiyasının lokal versiyası kimi.

Lakin bu cəhd nə müasir Azərbaycanın siyasi reallıqlarına, nə də cəmiyyətin dəyişən düşüncə tərzinə uyğun gəlirdi. Buna görə də Mehdiyevin planı iflasa uğradı".

Telegramda izləyin