Uşaqlar üçün təhlükəsiz dərs vəsaiti: yoxlama və nəzarət məsələsi

"Dərs vəsaitlərində uşaqların yaşına, psixoloji inkişafına və etik çərçivələrə uyğun olmayan ifadələrin mövcudluğu göstərir ki, problem təkcə ayrı-ayrı səhvlərdən yox, məzmun nəzarətinin sistemli zəifliyindən qaynaqlanır. Təhlillər göstərir ki, bu cür məlumatlara "dırnaqarası" yanaşma təsadüfi deyil, illər ərzində formalaşmış institusional praktikanın nəticəsidir. Problem yalnız bir cümlənin və ya bir sözün səhvi deyil, təhsil siyasətində məzmun təhlükəsizliyinə verilən real dəyərin göstəricisidir.

Uşaq üçün dərs vəsaiti sadəcə neytral mətn deyil, davranış modeli, dəyər ötürücüsü və psixoloji təsir alətidir. Bu reallıq nəzərə alınmadıqda nəticə qaçılmaz olur".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib.

O, qeyd edib ki, "Təhsil haqqında" Qanunun 3-cü maddəsi təhsilin əsas prinsipləri sırasında humanistlik, şagird şəxsiyyətinə hörmət və yaş xüsusiyyətlərinin nəzərə alınmasını, 7-ci maddəsi isə tədris materiallarının elmi, pedaqoji və etik normalara uyğun hazırlanmasını açıq şəkildə tələb edir. Normativ baza aydındır: dərs vəsaiti uşağın inkişafına zərər verə bilməz. Lakin praktikada bu norma çox vaxt formal sənəd kimi qalır. Aparılan monitorinqlər göstərir ki, son illərdə ictimai narazılıqların təxminən 65-70 faizi məzmun uyğunsuzluğu, yaşa uyğun olmayan ifadələr və etik filtrin işləməməsi ilə bağlıdır. Bu göstərici problemi epizodik yox, davamlı olduğunu sübut edir:

"Dırnaqarası yanaşmanın əsas səbəblərindən biri dərs vəsaitlərinin hazırlanması və təsdiqi prosesində məsuliyyətin parçalanmasıdır. Müəllif mətn yazır, redaktor dil və texniki düzəliş edir, ekspert rəy verir, lakin son məhsula görə real institusional cavabdehlik zəifdir. Səhv ortaya çıxanda konkret məsul şəxs müəyyən edilmir və məsələ "texniki xətadır" kimi təqdim olunur. Halbuki dünya təcrübəsində, xüsusilə Finlandiya və Kanada modellərində dərs vəsaiti hüquqi və etik məsuliyyət sənədi sayılır, hər mərhələnin cavabdeh subyekti əvvəlcədən müəyyən edilir. OECD məlumatlarına görə, bu ölkələrdə dərslik və dərs vəsaitlərinin təsdiqindən əvvəl 4-6 mərhələli məzmun filtrasiyası aparılır və ən azı iki mərhələ uşağın psixoloji təhlükəsizliyinə həsr olunur. Azərbaycanda isə ekspertiza əsasən akademik uyğunluq və faktoloji doğruluq üzərində qurulur, pedaqoji-psixoloji təsir ikinci plana keçir.
Məsələyə laqeyd yanaşmanın digər səbəbi ictimai nəzarətin gec mərhələdə işə düşməsidir. Problem çox vaxt dərs vəsaiti artıq çap olunub məktəblərə paylanandan sonra üzə çıxır. Bu mərhələdə geri çağırma və korrektə həm maliyyə, həm də reputasiya baxımından çətin olduğuna görə məsələ yumşaldılır. Avropa ölkələrində problemli məzmun aşkarlananda dərs vəsaitinin dövriyyədən çıxarılması orta hesabla 2-3 həftə çəkir, Azərbaycanda isə bu proses aylarla uzana və ya ümumiyyətlə baş verməyə bilər.

Bununla yanaşı, müsbət tərəflər də mövcuddur. Elm və Təhsil Nazirliyinin son illərdə dərslik siyasətində apardığı dəyişikliklər problemi sistemli həll etməyə yönəlib. Dərs vəsaitlərinin rəqəmsal platformalarda açıq yerləşdirilməsi, ictimai rəy mexanizmlərinin genişləndirilməsi və müəllim-valideyn iştirakının təşviqi doğru və mütərəqqi addımlardır. Nazirliyin məlumatına görə, son iki ildə ictimai rəy və ekspert rəyləri əsasında dərs vəsaitlərində edilən düzəlişlərin sayı əvvəlki dövrə nisbətən 30-35 faiz artıb. Bu, nəzarət mexanizminin tədricən gücləndiyini göstərir.

Müqayisəli təhlil göstərir ki, dərs vəsaitlərində məzmun təhlükəsizliyi təhsil keyfiyyəti ilə birbaşa əlaqəlidir. Dünya Bankının araşdırmalarına görə, erkən yaş dövrlərində uyğun olmayan mətnlərlə qarşılaşan şagirdlərin məktəbə emosional bağlılıq göstəriciləri 15-20 faiz azalır, bu isə uzunmüddətli perspektivdə akademik uğursuzluq riskini artırır. Azərbaycanda bu risklərin ciddiliyi nəzərə alındıqda, uyğunsuz ifadələrin "xırda detal" kimi qiymətləndirilməsi pedaqoji baxımdan qəbulolunmazdır.

Mövcud yanaşma dəyişdikcə nəticə də dəyişəcək. Dərs vəsaitlərinə münasibət texniki məhsul yox, strateji təhlükəsizlik məsələsi kimi qəbul edildikdə, ekspertiza mərhələsinə uşaq psixoloqları, inkişaf pedaqoqları və etik mütəxəssislər sistemli şəkildə cəlb olunacaq, məsuliyyət institusional xarakter alacaq və ictimai rəy preventiv alətə çevriləcək. Elm və Təhsil Nazirliyinin atdığı addımlar göstərir ki, problem inkar edilmir, əksinə mərhələli şəkildə həll olunur.

Hesab edirəm ki, dərs vəsaitlərində uyğunsuz ifadələrə dırnaqarası yanaşma problemin özündən daha təhlükəlidir, çünki laqeydlik normaya çevrildikdə səhv təkrarlanır. Müsbət tərəf ondan ibarətdir ki, artıq dönüş nöqtəsi yaranıb və Nazirliyin siyasəti məzmun keyfiyyətini prioritetə çevirir. Sistemli nəzarət, şəffaflıq və elmi əsaslandırılmış ekspertiza gücləndikcə dərs vəsaitləri uşaqlar üçün risk mənbəyi yox, təhlükəsiz və inkişaf etdirici təhsil alətinə çevriləcək. Bu isə yalnız bugünkü şagirdin deyil, gələcək cəmiyyətin də keyfiyyətinə birbaşa təsir edəcək".

Telegramda izləyin