"Falçıların Azərbaycandakı ŞOK BİZNESİ - Necə "tələ"yə salırlar - ARAŞDIRMA

Falçılıq, kitaba baxma, kart açmaq və bu kimi vasitələrlə insanlar illərdi aldadılır. Bu texnoloji çağında belə fərdlərin bilə-bilə özlərini dələduzlara "yem" etməsi isə çox düşündürücüdür.

Lent.az-ın əməkdaşı bu mövzu ilə əlaqədar sizlər üçün araşdırma hazırlayıb. Həmin materialı təqdim edirik:

Bakıda falçılıq və "baxıcılıq" mövzusu illərdir həm gündəlik söhbətlərin, həm də sosial medianın daimi gündəmidir. Bununla bağlı ən çətin məsələ dəqiq statistikanın olmamasıdır: falçılıq leqal fəaliyyət növü sayılmadığı üçün nə rəsmi reyestr, nə də vergi qeydiyyatı üzrə etibarlı siyahı mövcuddur. Yerli mediada da falçılığın "leqal fəaliyyət olmadığı" vurğulanır və bu səbəbdən sahənin nəzarətsiz qalması qeyd edilir.

Bakıda falçılara inananların sayı təxminən nə qədər ola bilər?

Bakı üzrə "falçıya gedənlərin sayı" ilə bağlı rəsmi sorğu nəticələri açıq mənbələrdə sistemli şəkildə yoxdur. Buna görə yalnız təxmini aralıqlar barədə danışmaq mümkündür və bu aralıqlar dolayısı göstəricilərə söykənir:

1. Sosial davranışın görünən izləri: Bakıdakı falçıların qapısında növbələr, sosial şəbəkələrdə paylaşılan videolar və buna bənzər müşahidələr bu xidmətə real tələbat olduğunu göstərir. Məsələn, Yasamalda falçının həyətində "izdiham" və növbə videosunun yayılması, mövzunun geniş auditoriya tərəfindən izlənildiyini göstərən tipik nümunədir.

2. Hüquq-mühafizə məlumatları: "fala baxmaq adı ilə dələduzluq" faktları zaman-zaman polis məlumatlarında və xəbər agentliklərində yer alır. Bu xəbərlər bir tərəfdən falçılıq xidmətinin mövcudluğunu, digər tərəfdən isə bu sahədə fırıldaq riskinin yüksəkliyini göstərir.

3. Sosial media miqyası: Instagram-da falçılıq/baxıcılıq profilləri minlərlə izləyiciyə çata bilir; bu, ən azı "maraq və izləmə" səviyyəsində böyük auditoriya olduğuna işarədir. Məsələn, təkcə bir neçə profilin izləyici sayları belə (minlərlə, hətta on minlərlə) bazarın canlılığını göstərir.

Bu üç xətti birləşdirəndə ehtiyatlı, realistik nəticə belə olur: Bakıda falçılığa ən azı maraq göstərənlərin sayı on minlərlə ola bilər; falçıya mütəmadi gedənlər isə daha dar qrupdur. Dəqiq rəqəm demək mümkün deyil, amma sosial medianın miqyası və real həyatda müşahidə edilən növbələr bu qrupun "çox kiçik" olmadığını göstərir.

Bakıda falçıların təxmini sayı bəllidirmi?

Rəsmi reyestr olmadığı üçün "Bakıdakı falçıların sayı" da dəqiq bilinmir. Lakin təxmini mənzərəni belə təsəvvür etmək olar:

* Onlayn falçılar: Instagram/TikTok-da xidmət təklif edən hesabların çoxluğu, bu sahənin xüsusilə onlayn mühitdə sürətlə böyüdüyünü göstərir. Bir neçə profil nümunəsi belə, bazarın "tək-tük" olmadığını ortaya qoyur.

* Ofis və "evdə qəbul" edənlər: Yerli mediada falçının qapısında növbə kimi xəbərlər, fiziki məkanlarda da xidmətin yayıldığını göstərir.

Bu göstəricilərlə yalnız təxmini aralıq demək olar: Bakı miqyasında onlayn və oflayn olmaqla yüzlərlə aktiv "xidmət təklif edən" şəxsin olması mümkündür. Bu, hesabların sayı, reklamların təkrarlanması və fırıldaq hadisələrinin periodikliyi ilə uyğun gəlir, amma yenə də rəsmi say deyil.

Bakıda ən çox hansı fal üsullarından istifadə olunur?

Açıq reklam mətnləri və yerli ənənələrə dair mənbələrdən çıxan mənzərə belədir:

* Kart falı və "tarot": Sosial mediada "bütün növ kartlarla fala baxılır" kimi ifadələr çox yayılıb. Bu, kart falının bazarda əsas məhsullardan biri olduğunu göstərir.

* "Yeni il falları" və məişət falları: Azərbaycan xalq ənənəsində yeni il öncəsi su, güzgü, qulaq, qovurğa, qovut fallarının mövcudluğu qeyd olunur; bu da fal praktikasının təkcə "mistik xidmət" deyil, bəzən folklor elementinə çevrildiyini göstərir.

* "Enerji təmizləmə", "əməl", "qara/ağ magiya" tipli xidmətlər: Sosial mediada bu terminlər açıq şəkildə reklam olunur və "qaranti" kimi iddialarla müşayiət edilir.

Falçılar insanları necə aldadır?

Aldatma mexanizmləri adətən "psixoloji təsir + maliyyə tələbi" modelinə oturur. Azərbaycanda hüquq-mühafizə orqanlarının və media mətnlərinin təsvir etdiyi dələduzluq faktları bunu praktik şəkildə göstərir: "fala baxmaq adı ilə" pulun, qızıl-zinət əşyalarının, hətta evdən böyük məbləğin mənimsənilməsi kimi hallar olur.

Ən çox rast gəlinən sxemlər:

* Qorxu yaratmaq: "sənin üzərində nəsə var", "evində şər qüvvə var" kimi mesajlarla panika yaradılır; sonra "təmizləmə" üçün ödəniş istənir. Bəzi hadisələrdə bu, evə daxil olub pul oğurluğuna qədər gedib çıxır.

* "Mərhələli ödəniş" (hook): əvvəl kiçik məbləğ, sonra "problem böyükdür" deyib daha böyük məbləğ istənir.

* Bot/saxta izləyici ilə etibar: sosial mediada izləyici sayını və "rəyləri" şişirdib legitimlik illüziyası yaratmaq. Bu, məzmun istehsalı və reklam dili ilə birləşəndə daha inandırıcı görünür.

* "Hər kəsə uyğun" proqnozlar: ümumi cümlələr ("yolun açılacaq", "qismət var", "xəbər gələcək") müxtəlif insanlarda "mənə dəydi" təəssüratı yaradır.

İnsanlar niyə falçıların tələsinə düşür?

Bu sualın cavabı tək səbəbli deyil; daha çox bir neçə faktorun üst-üstə düşməsidir:

* Qeyri-müəyyənlik stressi: iş, ailə, sağlamlıq, münasibət kimi mövzularda insan aydın cavab axtarır; fal "tez cavab" təklif edir.

* Ümid və kontrol illüziyası: falçı "sənə yol göstərirəm" deyəndə insan həyatına nəzarət hissini bərpa etdiyini düşünür.

* Sosial təsdiq: dost-tanışın "mən getdim, düz dedi" deməsi və sosial mediada çoxlu paylaşım insanı daha asan inandırır. Bakıda falçının qapısında növbə kimi görüntülər də bu təsiri gücləndirir.

* Dini-mədəni qarışıqlıq: bəzən folklor, inanclar və gündəlik praktika bir-birinə qarışır; insan bunu "zərərsiz" görüb riskləri qiymətləndirmir.

Bakıda falçılıq real tələbatı olan, əsasən qeyri-rəsmi və onlayn mühitdə sürətlə böyüyən bir sahədir. Rəsmi statistika olmadığı üçün dəqiq rəqəm demək mümkün deyil, amma həm sosial mediada geniş şəbəkə, həm də zaman-zaman gündəmə gələn dələduzluq hadisələri bu bazarın böyük olduğunu göstərir.

Telegramda izləyin