Kənd məktəblərini bağlamaq: büdcə rahatlığı, milli itki

"Az şagirdli kənd məktəblərinin bağlanması və təhsilin notebook və distant mexanizmlərlə əvəzlənməsi texniki optimallaşdırma kimi təqdim edilsə də, mahiyyət etibarilə bu, dövlətin regionlardan sosial, demoqrafik və intellektual geri çəkilməsidir. Bu yanaşma təhsilin keyfiyyətini yüksəltmir, əksinə onu formal, parçalanmış və bərabərsiz edir; kəndləri boşaldır, uşaqları mərkəzə məcburi miqrasiyaya sürükləyir və regional inkişafın əsas dayağı olan məktəb institutunu zəiflədir".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirib.

O, qeyd edib ki, Azərbaycan Respublikasının "Təhsil haqqında" Qanununun 5-ci maddəsinə görə dövlət hər bir vətəndaş üçün yaşayış yerindən asılı olmayaraq bərabər təhsil imkanları yaratmalıdır. "Ümumi təhsil haqqında" Qanunun 3-cü maddəsi isə ümumi təhsilin fasiləsizliyini, əlçatanlığını və sosial ədalət prinsipini əsas götürür. Kənd məktəblərinin bağlanması bu prinsiplərlə birbaşa ziddiyyət təşkil edir, çünki fiziki məktəbin ləğvi təhsili hüquqdan çox imtiyaza çevirir:

"Dövlət statistikasına əsasən son on ildə kənd əhalisi təxminən 8-10 faiz azalıb, kənd məktəblərində şagird sayı isə bəzi regionlarda 15-20 faiz düşüb. Bu azalma məktəblərin bağlanmasının səbəbi yox, nəticəsidir. Məktəb zəiflədikcə ailələr köçür, ailələr köçdükcə məktəbin bağlanması "əsaslandırılır". Nəticədə öz-özünü qidalandıran destruktiv dövr yaranır.

Notebook və distant təhsilin keyfiyyət yaratdığı iddiası beynəlxalq statistikalarla da təsdiqlənmir. OECD və Dünya Bankının araşdırmaları göstərir ki, distant təhsil xüsusilə ibtidai və əsas orta pillədə oxu və riyaziyyat nəticələrini orta hesabla 20-30 faiz zəiflədir. Pandemiya dövründə PISA və TIMSS nəticələri sübut etdi ki, zəif sosial mühitdə yaşayan uşaqlar bu modeldən daha çox zərər görür və təhsil bərabərsizliyi dərinləşir. Azərbaycan reallığında isə internetə çıxış, texniki imkanlar və valideyn dəstəyi baxımından kənd-şəhər fərqi hələ də ciddidir.

Elm və Təhsil Nazirliyinin bu yanaşması təhsili sosial siyasətdən ayıraraq onu sırf maliyyə optimallaşdırmasına çevirir. Regional təhsil idarələri isə prosesi mexaniki icra edir, yerli şərait və uzunmüddətli risklər nəzərə alınmır. Nəticədə inzibati baxımdan rahat, strateji baxımdan isə dağıdıcı qərarlar qəbul olunur. Bu, müəllimlərin işsiz qalmasına, kənd ailələrinin sosial izolyasiyasına və uşaqların erkən yaşdan mərkəzə axınına səbəb olur.

Halbuki dünya təcrübəsi əksini göstərir. Finlandiya, Norveç və Kanada kimi ölkələr az şagirdli məktəbləri bağlamır, əksinə onları regional inkişafın əsas elementi kimi qoruyur, əlavə maliyyə və xüsusi mexanizmlərlə dəstəkləyir. Məktəb yük deyil, strateji obyekt kimi qəbul edilir.

Bu qərar təhsilin məzmununu deyil, formasını dəyişir və bu dəyişiklik keyfiyyət artımı yox, institusional zəifləmə yaradır. Dəyişdirilməli olan məktəbin mövcudluğu deyil, onun modeli, resurs təminatı və müəllim siyasətidir. Kənd müəllimləri üçün xüsusi sosial paketlər, məktəblərarası şəbəkə modelləri və güclü regional təlim mərkəzləri yaradılmalıdır.

Hesab edirəm ki, bu addım nə pedaqoji, nə sosial, nə də strateji baxımdan əsaslandırıla bilər. Bu, qısa müddətli büdcə rahatlığı naminə uzunmüddətli milli inkişafdan imtinadır. Dövlət təhsili yüngülləşdirməməli, gücləndirməlidir; kənddən yox, keyfiyyətsizlikdən imtina etməlidir".

Telegramda izləyin