Dövlət yeniləyir, vətəndaş dağıdır - PSİXOLOQDAN AÇIQLAMA

Şəhərdə görülən işlərə baxanda ilk baxışdan hər şey qaydasındadır. Yeni avtobuslar gətirilir, ictimai nəqliyyat yenilənir, park və istirahət zonaları abadlaşdırılır. Məqsəd aydındır: şəhər həyatını daha rahat, daha səliqəli və insanlar üçün əlçatan etmək. Ancaq bu cür addımların real nəticəsi təkcə ayrılan vəsaitlə və ya görülən işlərin miqyası ilə ölçülmür. Şəhərin ümumi mənzərəsini formalaşdıran əsas amillərdən biri də insanların ictimai məkana münasibəti və davranışıdır. Bu münasibət xüsusilə ictimai nəqliyyatda və parklarda daha qabarıq şəkildə özünü göstərir. Son illər istifadəyə verilən yeni avtobuslar qısa müddət ərzində səliqəsiz vəziyyətə salınır. Oturacaqlara saqqız yapışdırılır, yerə tum atılır, bəzi hallarda salonun müxtəlif hissələri bilərəkdən zədələnir.

Nəticədə hələ yeni istismara verilmiş avtobuslar bir neçə ay ərzində köhnə və baxımsız görüntü alır. Eyni mənzərə park və istirahət məkanlarında da müşahidə olunur. Skamyalar sındırılır, ətraf zibillənir, yaşıllıqlara zərər vurulur. Zibil qutuları olmasına baxmayaraq, tullantılar yerə atılır, ictimai məkanlara şəxsi həyət kimi yanaşılır. Bu isə həm şəhərin görünüşünü korlayır, həm də istirahət üçün yaradılan mühiti yararsız hala salır. Ortaya çıxan mənzərə göstərir ki, problem təkcə nəzarət və cərimələrlə bağlı deyil. Məsələ daha çox ictimai mədəniyyət və məsuliyyət anlayışı ilə əlaqəlidir. Dövlət bir tərəfdən şərait yaradırsa, digər tərəfdən həmin şəraitin qorunması cəmiyyətin öz üzərinə düşür. İctimai əmlaka şəxsi mal kimi deyil, hamının ortaq dəyəri kimi yanaşılmadıqca, görülən işlərin davamlı nəticə verməsi mümkün olmayacaq.
Mövzu ilə bağlı psixoloq Samirə Bağırova BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, buna birinci səbəbi; əqli inkişafdan geri qalan insanın beyni, ictimai məkanı "kimsəsiz yer" kimi qəbul edir. Yəni, "bu yer hamınındırsa, mənim deyil" kimi qəbul edir. Öz şəxsi evini təmiz saxlaya bilər, amma ümumi məkanları zibilləyər. Bunlar da ta uşaq vaxtından formalaşan vərdişlərdir. Yerə zibil atmaq, sındırmaq, saqqız yapışdırmaq, bıçaqla cızmaq, tüpürmək və s. kimi tərbiyədən kənar davranışlar inkişafdan qalan fərdin əqli geriliyini göstərir. İnsan hər yaşda böyüyür, inkişaf edir. Əgər böyüdükcə pis vərdişləri düzəldə bilmirsə, demək ki, inkişafdan qalıb, yəni əqli problemi var. Əsrlər öncə insanı adam etmək üçün, din də yarandı, qanun da yarandı, təhsil də yarandı amma nə qədər insan adam ola bildi? İctimai mədəniyyət təkcə qanunla yox, həm də daxili etikayla formalaşır. Amma diqqət etsək müsəlman ölkələrinin çoxunda daxili etika çox aşağı səviyyədədir. Əgər insan bu davranışın yanlış olduğunu dərk edir və yenə yanlış etməyə davam edirsə, bu artıq daxili aqressiyanın passiv formasıdır. Özünü dəyərsiz hiss edir, yaxud cəmiyyətdən narazıdır və bu davranışla zərər verir.

Bü cür davranışların çoxalmasına səbəb isə cəzasızlıqdır. Cərimə tətbiq olunmadıqca, ciddi nəzarət olmadıqca, cəzalananlar dəfələrlə ictimailəşdirilmədikcə, təbii ki, bu cür hallar artacaq. Çünki, insan beyni nəticə görməyəndə vərdişi dəyişmir. Məsələn, dünən parkda gəzinti zamanı anam sual verir: Nə üçün parklarda axşam saatında bu qədər mühafizə əməkdaşları var? Çünki, onlar olmasa insanlar ağacları, işıq lampalarını kökündən qoparıb aparacaq. Nəticə etibarı ilə millət olaraq, ac, oğru, nəfsli, mənəviyyatdan kasad, başqa mala göz dikən, xəyanətkar millətik. Nə qədər acı olsa da, bu həqiqətdir. Çoxluq nəyi nümayiş edirsə, nəticə odur.

Problemin həlli yolu varmı? Əlbətdə var. Şəhərdə hər 5 metrdən bir zibil qutusu olmalıdır, amma zibil qutusu tapmaq üçün saatlarla yol gedirik. İctimai məkanda davranışla bağlı ciddi xəbərdarlıqlar verilməlidir və bu mövzular təhsildə sistemli şəkildə, etika və mədəniyyət çərçivəsində öyrədilməlidir. Bakı Marafonu kimi, Beynəlxalq Barbekü Festivalı, Yoqa Festivalı və digər festivallar kimi, bir də misal üçün "Təmiz Evimiz" adlı ciddi təmizlik tədbirləri, bir neçə ay ardıcıl və ciddi şəkildə tətbiq olunsa, paralel olaraq real və sərt cərimələr də tətbiq edilsə, vəziyyət təbii ki, yoluna düşəcək. Lakin sual yaranır: bu niyə təşkil olunmur? Bu işlə məşğul olan məsuliyyətli bir icma və ya qurum niyə yoxdur? Varsa da, nə üçün aktiv deyil? Görünür ictimai problemlərə xərclənməli büdcədən göz hələ də doymayıb".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin