Qafqazda yeni təhlükəsizlik arxitekturası formalaşa bilər

Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın Qafqaz ölkələri ilə "Məkkə sazişi" tipli sənədin imzalanmasının mümkünlüyü ilə bağlı açıqlaması ətrafında müzakirələr davam edir.

Fidan Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesindən danışarkən bildirib:

"Məsələn, Azərbaycanla Ermənistan yekun sülh sazişinə doğru irəliləyir və Ankara prosesi dəstəkləyir. Bu zaman təhlükəsizlik və iqtisadi perspektivlər yaranır. Zamanla Qafqazda da oxşar sazişin, müdafiə ittifaqının yaradılmasına ehtiyac ola bilər".

Qeyd edək ki, avqustun 7-də Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan birgə müdafiə haqqında "Məkkə sazişi"ni imzalayıb. Sənədə əsasən, üç ölkədən hər hansı birinə qarşı silahlı hücum müqavilənin bütün iştirakçılarına edilmiş hücum kimi qiymətləndiriləcək.

Mövzu ilə bağlı açıqlama verən politoloq Turan Rzayev bildirib ki, Fidanın Qafqaz üçün "Məkkə sazişi" tipli müdafiə mexanizminin mümkünlüyündən danışması diqqət çəkir. Əslində, Azərbaycan-Ermənistan sülhünün əldə olunmasından sonra yaranacaq yeni təhlükəsizlik reallığının necə formalaşacağı məsələsi uzun müddətdir gündəmdədir. Fidanın fikirlərindən belə qənaətə gəlmək olar ki, münaqişənin başa çatmasından sonra regionda əvvəlki təhlükəsizlik balansının qorunması mümkün olmayacaq və yeni reallığa uyğun mexanizmlərin formalaşdırılmasına ehtiyac yaranacaq:

""Məkkə sazişi"nin Qafqaz üçün nümunə göstərilməsi də təsadüfi deyil. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında yaradılan model qarşılıqlı müdafiə öhdəliyinə əsaslanır. Fidanın izahından da göründüyü kimi, bu mexanizmin məqsədi konkret düşmənə qarşı birləşməkdən daha çox, iştirakçı ölkələrin bir-birinə qarşı təhlükə yaratmamasını və bir-birinin təhlükəsizliyinə təminat verməsini institusional şəkildə rəsmiləşdirməkdir.

Bu baxımdan söhbət yalnız hərbi ittifaqdan deyil, region dövlətləri arasında yeni təhlükəsizlik etimadının yaradılmasına yönəlmiş mexanizmdən gedə bilər.

Azərbaycan və Ermənistan arasında 30 ildən artıq davam edən münaqişə və müharibə vəziyyətini nəzərə alsaq, Hakan Fidanın yanaşması müəyyən mənada məntiqli görünür. Keçmişdə bir-birini təhlükə kimi qəbul edən dövlətlərin gələcəkdə eyni təhlükəsizlik mexanizminin iştirakçılarına çevrilməsi sülhün siyasi nəticələrini daha dərin strateji dəyişikliyə çevirə bilər.

Azərbaycanın belə bir müdafiə paktında yer alması da nəzəri baxımdan mümkündür. Prinsipcə, Bakı NATO və ya KTMT kimi hərbi ittifaqlara məsafəli yanaşsa da, müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığa qarşı deyil. Xüsusilə söhbət Cənubi Qafqazda regional təhlükəsizlikdən gedirsə, belə bir təklif Azərbaycanın maraqları baxımından da dəyərləndirilə bilər.

Lakin burada Ermənistanın mövqeyi Azərbaycanla eyni olmaya bilər. İrəvanın hazırkı siyasəti bir təhlükəsizlik mərkəzindən digərinə keçməkdən daha çox, öz manevr imkanlarını genişləndirmək üzərində qurulub. Buna görə də Türkiyənin təklif etdiyi mexanizm Ermənistan üçün yalnız o halda məqbul görünə bilər ki, bu struktur Azərbaycan və Türkiyənin dominant olduğu hərbi blok təsiri yaratmasın. Əks halda Ermənistan sülh sazişindən sonra belə özünü başqa bir təhlükəsizlik asılılığının içində görə bilər.

Daha real ssenari ilkin mərhələdə müdafiə sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi, birgə hərbi təlimlərin keçirilməsi, informasiya və kəşfiyyat mübadiləsinin aparılması, sərhəd təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, nəqliyyat xətlərinin qorunması və müdafiə sənayesi üzrə əlaqələrin genişləndirilməsi ola bilər. Etimad artdıqca bu əməkdaşlığın daha geniş təhlükəsizlik mexanizminə çevrilməsi mümkündür.

Yəni Türkiyə faktiki olaraq müdafiə paktından əvvəl onun siyasi və institusional zəminini yaratmalı olacaq.

Bununla belə, Azərbaycan-Ermənistan sülhü regionun kommunikasiya xəritəsini dəyişə bilər. Zəngəzur istiqamətində bağlantıların, Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin açılması imkanlarının və Türkiyə ilə Azərbaycan arasında nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi Cənubi Qafqazı daha böyük iqtisadi məkanın bir hissəsinə çevirə bilər.

Belə bir şəraitdə təhlükəsizlik artıq yalnız sərhədlərin qorunması məsələsi olmayacaq. Magistralların, dəmir yollarının, enerji infrastrukturunun, logistika mərkəzlərinin və ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyi də regional təhlükəsizlik gündəliyinin əsas elementlərindən birinə çevriləcək.

Türkiyənin müdafiə mexanizmi ilə bağlı irəli sürdüyü ideya da məhz bu iqtisadi və geosiyasi perspektivlər nəzərə alındıqda tamamilə mümkünsüz görünmür. Əsas məsələ belə bir mexanizmin hansı formatda qurulacağı və Azərbaycan, Ermənistan, eləcə də digər regional dövlətlərin buna necə yanaşacağıdır".

Telegramda izləyin