"Tramp hakimiyyətinin xarici siyasətində ABŞ-ın öz təsir dairəsini yenidən müəyyənləşdirmək cəhdi açıq şəkildə görünür" - BƏHRUZ QULİYEV

"ABŞ Prezidenti Donald Trampın sosial şəbəkədə İslandiyanı, Qrenlandiyanı, Kanadanı, Meksikanı, Mərkəzi Amerika və Karib hövzəsini ABŞ bayrağı altında göstərən xəritə paylaşması ilk baxışda adi bir sosial media paylaşımı təsiri bağışlaya bilər. Amma beynəlxalq siyasətdə xəritələr heç vaxt sadəcə xəritə olmur. Xüsusilə də bunu dünyanın ən güclü dövlətlərindən birinin prezidenti paylaşırsa.

Təsadüfi deyil ki, İslandiya ABŞ səfirini Xarici İşlər Nazirliyinə çağıraraq bu paylaşımı "tamamilə yolverilməz" adlandırıb. Bu artıq sosial şəbəkə mübahisəsi deyil, diplomatik reaksiyadır.

Məncə, burada daha böyük bir prosesə diqqət yetirmək lazımdır.

Tramp hakimiyyətinin xarici siyasətində ABŞ-ın öz təsir dairəsini yenidən müəyyənləşdirmək cəhdi açıq şəkildə görünür. Qrenlandiya məsələsi bunun ən bariz nümunəsidir. Vaşinqton Qrenlandiyaya nəzarəti milli təhlükəsizlik, Arktikanın strateji əhəmiyyəti, resurslar və geosiyasi rəqabətlə izah edir. Amma məsələ bununla bitmir.

Burada əsas sual budur: Amerika nə istəyir?

Mənim fikrimcə, məqsəd sadəcə ayrı-ayrı əraziləri ABŞ-a birləşdirmək deyil. Daha fundamental məqsəd Amerikanın XXI əsrdə qlobal güc sistemini öz maraqları əsasında yenidən qurmasıdır." Bu fikirləri Səs qəzetinin baş redaktoru, siyasi ekspert Bəhruz Quliyev BiG.AZ-a açıqlamasında deyib.
Ekspert qeyd edib ki, Vaşinqton bir tərəfdən Çin və Rusiyanın təsir imkanlarının qarşısını almağa çalışır, digər tərəfdən isə Şimal qütbü, Atlantik və Şimali Amerika ətrafında strateji nəzarəti möhkəmləndirmək istəyir. Bu baxımdan Qrenlandiya və İslandiya məsələləri bir-birindən ayrı hadisələr deyil. Arktika getdikcə daha böyük geosiyasi rəqabət meydanına çevrilir.

Amma burada daha mühüm bir məqam var.

Əgər ABŞ öz müttəfiqlərinə belə davranırsa, onda dünya ölkələri haqlı olaraq soruşurlar ki, "Amerikanın təhlükəsizlik çətiri altında olmaq həqiqətən təhlükəsizlikdirmi, yoxsa müəyyən mənada siyasi asılılıqdır?"

Çünki söhbət NATO üzvü olan Danimarkadan, NATO üzvü olan İslandiyadan və ABŞ-ın ənənəvi strateji tərəfdaşı Kanadadan gedir. Yəni Vaşinqtonun təzyiq dili yalnız rəqiblərinə deyil, müəyyən hallarda müttəfiqlərinə də yönələ bilir.

Bu, dünya siyasətində çox ciddi transformasiyadır.

Əvvəllər ABŞ daha çox "mənimlə əməkdaşlıq et" deyirdisə, Trampın yanaşmasında bəzən "mənim müəyyən etdiyim çərçivəyə uyğunlaş" mesajı daha qabarıq görünür.

"Buna görə də mən hesab edirəm ki, dünyada yeni bir proses başlayır. Dövlətlər ABŞ-la münasibətlərində öz təhlükəsizliklərinin yalnız Vaşinqtondan asılı olmasının nə dərəcədə doğru olduğunu yenidən qiymətləndirirlər.

Avropanın Qrenlandiyaya maliyyə və siyasi dəstəyini artırması da bunun göstəricilərindən biridir. Avropa İttifaqı Qrenlandiya ilə 200 milyon avroluq tərəfdaşlıq paketi elan edib və Arktikada mövqelərini gücləndirməyə çalışır.

Deməli, məsələ artıq təkcə Qrenlandiya və İslandiya məsələsi deyil.

Məsələ dünyanın güc balansının dəyişməsidir.

ABŞ özünün qlobal hegemon mövqeyini qorumaq və yeni geosiyasi reallıqda təsir dairələrini yenidən formalaşdırmaq istəyir. Çin yüksəlir, Rusiya öz təsir imkanlarını qorumağa çalışır, Avropa isə artıq ABŞ-dan müəyyən strateji məsafədə daha müstəqil davranmaq zərurəti ilə üzləşir.

Trampın paylaşdığı xəritə məhz bu baxımdan simvolik əhəmiyyət daşıyır.

Xəritədə başqa dövlətlərin üzərində ABŞ bayrağının göstərilməsi, istər siyasi jest, istərsə də psixoloji mesaj olsun, dünyaya çox aydın bir siqnal verir ki, Vaşinqton özünün təsir dairəsini daraltmaq niyyətində deyil. Əksinə, onu genişləndirmək istəyir.

Amma XXI əsrin dünyasında dövlətləri zorla "vassal" vəziyyətinə salmaq əvvəlki dövrlər qədər asan deyil. Çünki alternativ güc mərkəzləri formalaşıb, regional dövlətlərin imkanları artıb və ən əsası, milli suverenlik məsələsi beynəlxalq münasibətlərdə yenidən ön plana çıxıb.

Ona görə də ABŞ qarşısında çox ciddi seçim dayanır: dünyaya tərəfdaş kimi liderlik etmək, yoxsa güc nümayiş etdirərək öz təsir dairəsini genişləndirmək?

İkinci yol qısa müddətdə nəticə verə bilər. Amma uzunmüddətli perspektivdə Amerikanın ən böyük probleminə çevrilə bilər. Çünki müttəfiqləriniz belə özlərini təzyiq altında hiss etməyə başlayırlarsa, onlar alternativ təhlükəsizlik və siyasi mexanizmlər axtarmağa məcbur olurlar.

Və bu proses artıq başlayıb.

Bu mənada, İslandiyanın ABŞ səfirini çağırması sadəcə diplomatik protokol hadisəsi deyil. Bu, kiçik bir dövlətin böyük dövlətə verdiyi siyasi mesajdır ki,
Suverenlik ölçü ilə müəyyən olunmur. Dövlət kiçik ola bilər, amma onun suverenliyi böyük dövlətinkindən daha az dəyərli deyil." - deyə, B.Quliyev əlavə edib.

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin