Azərbaycanda bankların sayı niyə azalır? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

Azərbaycanda bank sektorunda son dövrlərdə birləşmə və struktur dəyişiklikləri yenidən gündəmə gəlib. Son olaraq Bank Respublika-nın AccessBank-ın 100 faiz səhmlərini almağı nəzərdə tutan strateji sövdələşmənin əsas şərtləri təsdiqlənib. Satışın 2026-cı ilin noyabr ayınadək tamamlanması planlaşdırılır. Sövdələşmə başa çatdıqdan sonra bankların ilkin mərhələdə ayrı-ayrılıqda fəaliyyət göstərməsi, daha sonra isə müvafiq tənzimləyici tələblərə uyğun olaraq vahid bankda birləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Bundan əvvəl isə bank sektorunda digər dəyişikliklər də baş verib. Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun məlumatına görə, Mərkəzi Bankın 27 iyul 2026-cı il tarixli qərarı ilə BTB Bankın bank lisenziyası ləğv edilərək onun bank olmayan kredit təşkilatına çevrilməsi prosesi başa çatıb.

Beləliklə, bank sektorunda konsolidasiya prosesi yenidən diqqət mərkəzinə gəlib. Daha az sayda, lakin daha iri bankların formalaşması sektorun dayanıqlığı və maliyyə imkanlarının genişlənməsi baxımından üstünlüklər yarada bilsə də, digər tərəfdən bazarda rəqabətin zəifləməsi, kredit və bank xidmətlərinin şərtlərinə təsir göstərməsi ilə bağlı suallar doğurur. Hazırda əsas suallardan biri də budur: Azərbaycanda bankların sayının azalmasının arxasında hansı iqtisadi və tənzimləyici səbəblər dayanır? Bu proses gələcəkdə bank sektorunda rəqabətə necə təsir göstərə bilər?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, ölkədə bankların sayının azalması təbii olaraq rəqabət mühitinin zəifləməsi baxımından müəyyən narahatlıq yaradır. Onun sözlərinə görə, bankların birləşməsi və bazardan çıxması nəticəsində istehlakçıların seçim imkanları azalır: "Lakin Azərbaycanın iqtisadi miqyasını və maliyyə bazarının həcmini nəzərə alsaq, hazırkı 20 bankın sayını həddindən artıq az hesab etmək də düzgün deyil. Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan kimi nisbətən kiçik maliyyə bazarında bankların sayının təxminən 10-15 arasında olması daha optimal ola bilər. Əsas məsələ bankların sayından çox, onların maliyyə dayanıqlığı, kapital bazası və real iqtisadiyyatı kreditləşdirmək imkanlarıdır. Bankların birləşməsinin müsbət tərəfi də var. Çoxsaylı, lakin zəif kapitallaşmış bankların fəaliyyət göstərməsi maliyyə sisteminin dayanıqlılığı baxımından daha yaxşı model deyil. Bankların konsolidasiyası nəticəsində kapital və maliyyə resursları daha iri banklarda təmərküzləşir, onların risklərə davamlılığı artır və iri layihələri maliyyələşdirmək imkanları genişlənir.

Böyük kapitala malik bankların daha aşağı faizlə və daha uzunmüddətli kredit vermək imkanları da nisbətən yüksəkdir. Amma bunun reallaşması üçün konsolidasiya yalnız bankların sayının azalması ilə yekunlaşmamalı, yaranan iri banklar kredit resurslarını ucuzlaşdırmalı və xidmətlərin keyfiyyətini yüksəltməlidir.
Digər tərəfdən, bankların sayının azalması avtomatik olaraq kreditlərin ucuzlaşmasına gətirib çıxarmır. Əgər bazarda bir neçə böyük bank üstün mövqeyə malik olarsa, rəqabətin zəifləməsi əksinə, kredit faizlərinin yüksək qalmasına, komissiyaların artmasına və müştərilərin seçim imkanlarının azalmasına səbəb ola bilər. Ona görə konsolidasiya ilə rəqabət arasında balans qorunmalıdır.

Xarici bankların Azərbaycana daha geniş şəkildə daxil olması məsələsinə gəlincə, burada əsas problem yerli bankların rəqabət qabiliyyətidir. Xarici, xüsusilə böyük kapitala və ucuz maliyyə mənbələrinə malik banklar Azərbaycan bazarına daxil olarsa, onların yerli banklarla rəqabət aparmaq imkanları daha yüksək ola bilər. Belə banklar daha ucuz maliyyə cəlb edə, müasir texnologiyalara daha çox investisiya qoya və korporativ müştərilərə daha əlverişli şərtlər təqdim edə bilərlər. Bu isə zəif kapitallaşmış yerli banklar üçün ciddi təzyiq yarada bilər.

Bu baxımdan xarici bankların indiyədək bazara geniş şəkildə buraxılmamasının arxasında yerli bank sektorunun qorunması amilinin dayandığını düşünürəm. Əgər bazar birdən-birə tam açılarsa və xarici banklarla rəqabət imkanları zəif olan yerli banklar ciddi təzyiqlə üzləşərsə, onların bir hissəsinin bazardan çıxması və ya müflisləşməsi riski yarana bilər. Bu isə maliyyə sabitliyi baxımından arzuolunan nəticə deyil.

Amma uzunmüddətli perspektivdə bazarı yalnız yerli bankları qorumaq məqsədilə qapalı saxlamaq da düzgün yanaşma deyil. Yerli bankların rəqabət qabiliyyəti artırılmalıdır və bundan sonra xarici bankların ölkəyə daxil olması üçün daha əlverişli şərait yaradılmalıdır. Bunun üçün ilk növbədə bankların kapitallaşması gücləndirilməli, nizamnamə kapitalları və maliyyə imkanları artırılmalı, risklərin idarə edilməsi yaxşılaşdırılmalıdır. Bankların öz vəsaitlərinin və kapital bazasının böyüməsi onların xarici rəqiblərlə mübarizə aparmaq imkanlarını da artıracaq.

Əslində xarici bankların ölkəyə gəlməsi təkcə rəqabət məsələsi deyil. Bu, həm də Azərbaycan maliyyə bazarına yeni kapitalın, texnologiyaların, idarəetmə təcrübəsinin və yeni maliyyə məhsullarının daxil olması deməkdir. Xarici banklar üçün şərait yaradılarsa, yerli banklar da daha keyfiyyətli və daha ucuz xidmət göstərmək məcburiyyətində qalacaqlar. Nəticədə bundan əsas faydanı vətəndaşlar və sahibkarlar götürə bilər.

Ona görə mənim fikrimcə, məqsəd nə bankların sayını mümkün qədər azaltmaq, nə də mümkün qədər çox bank saxlamaq olmalıdır. Məqsəd kapitalı güclü, dayanıqlı, rəqabətqabiliyyətli və real iqtisadiyyatı münasib faizlərlə maliyyələşdirən bank sisteminin formalaşdırılmasıdır. Bu mərhələdə konsolidasiya müəyyən mənada zəruri prosesdir, lakin paralel olaraq rəqabətin qorunması da vacibdir. Yerli banklar kifayət qədər gücləndikdən sonra xarici bankların bazara girişinin mərhələli şəkildə genişləndirilməsi həm bank sektorunun inkişafına, həm də iqtisadiyyatın maliyyə resurslarına çıxışının yaxşılaşmasına xidmət edə bilər".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin