Bugün məktəb, sabah böyük həyat - KÖŞƏ YAZISI

"A məktəb yolları, məktəb yolları,

Sizi bir an belə unutmadım mən..."

Bəxtiyar Vahabzadənin bu misralarında təkcə uşaqlıq xatirəsinin kövrəkliyi yoxdur. Burada insanın ömrü boyu yaddaşında daşıdığı bir həqiqət var: məktəb sadəcə bir binadan, sinif otağından, parta və lövhədən ibarət deyil. Məktəb insanın həyata açılan ilk böyük qapısıdır. O qapıdan içəri girən uşaq bir müddət sonra dünyanı anlamağa, sual verməyə, düşünməyə, seçim etməyə və nəhayət, öz yolunu tapmağa başlayır.

Sabah Azərbaycanda Bilik Günüdür. Sentyabrın 15-i ölkəmizdə yeni dərs ilinin başlanğıcı kimi xüsusi bir məna daşıyır. Bu gün məktəb həyətlərində ilk dəfə çantasını çiyninə keçirən balacaların həyəcanı, illərdir məktəbə gedən şagirdlərin görüş sevinci, müəllimlərin üzündəki məsuliyyət və valideynlərin qəlbindəki ümid bir-birinə qarışır.

Amma Bilik Gününü yalnız ilk zəngin səsi ilə ölçmək, məktəb həyətində keçirilən tədbirlə məhdudlaşdırmaq bu günün əsl mahiyyətini kiçiltmək olardı. Bilik bir təqvim günü deyil. Bilik insanın həyat boyu davam edən mənəvi səfəridir.

İnsan dünyaya gələndə çox şeyi bilmir. O, danışmağı, oxumağı, yazmağı, düşünməyi, hadisələr arasında əlaqə qurmağı sonradan öyrənir. İlk müəllim ona hərfləri öyrədir, növbəti müəllim sözlərin arxasındakı mənanı göstərir, elm isə dünyanın görünən tərəfinin arxasında görünməyən qanunların olduğunu anladır. Beləcə, təhsil insanı sadəcə savadlandırmır, onu şəxsiyyətə çevirir.

Bu gün dünyada ən böyük sərvətlərdən biri torpaq, qızıl və ya neft deyil. Ən böyük sərvət düşünən insan kapitalıdır. Çünki sərvəti yaradan da, qoruyan da, onu gələcəyə daşıyan da insandır. Bir ölkənin gücü yalnız yollarının, binalarının, texnologiyasının çoxluğu ilə ölçülmür. Həmin ölkənin sabahını quracaq gənclərinin nə qədər savadlı, dünyagörüşlü, yaradıcı və məsuliyyətli olması onun əsl güc göstəricisidir.

Elm insana hazır cavabları əzbərlətməkdən daha böyük iş görür: ona düzgün sual verməyi öyrədir. Bəzən ən böyük kəşflər bir uşağın sadə görünən "Niyə?" sualından başlayır. Niyə göy mavidir? Niyə ulduzlar işıq saçır? İnsan necə sağalır? Təbiətdə hansı qanunlar hökm sürür? Süni intellekt necə işləyir? Bir ölkə necə inkişaf edir? Tarix niyə təkrarlanır? Bu sualların hər biri insan zəkasının qapısını açan açardır.

Ona görə məktəbin əsas vəzifəsi yalnız dərslikdəki məlumatı uşağın yaddaşına yerləşdirmək deyil. Məktəb düşünən, araşdıran, müqayisə edən, şübhələnəndə yenidən yoxlayan insan yetişdirməlidir. Çünki məlumat dəyişə bilər, texnologiya yenilənə bilər, peşələr yoxa çıxıb yeniləri yarana bilər. Amma öyrənmə bacarığı insana ömrü boyu lazım olacaq.

Müəllim də məhz buna görə cəmiyyətin ən mühüm simalarından biridir. Bir müəllimin sinifdə söylədiyi bir cümlə illər sonra hansısa insanın həyat qərarına çevrilə bilər. Bir müəllimin şagirdə inamı onun özünə inamını dəyişə bilər. Bəzən valideynin, dostun, hətta insanın özünün görə bilmədiyi istedadı müəllim görür. O istedadı üzə çıxarmaq isə sadəcə peşə deyil, böyük məsuliyyətdir.

Bu gün məktəbə gedən hər bir uşağın çiynində yalnız çanta yoxdur. Onun çiynində gələcəyin yükü və imkanları var. O uşaqların arasından sabah həkim çıxacaq, müəllim çıxacaq, mühəndis, alim, yazıçı, proqramçı, memar, hərbçi, sahibkar, diplomat çıxacaq. Bu gün sinif otağında əyləşən bir uşaq illər sonra minlərlə insanın həyatına toxuna biləcək bir qərarın müəllifi ola bilər.

Buna görə də təhsilə münasibət yalnız "uşaq məktəbə gedir" səviyyəsində qalmamalıdır. Valideyn üçün təhsil qiymətdən, diplomdan və qəbul balından böyük anlayış olmalıdır. Uşağın neçə bal toplamasından əvvəl onun necə düşündüyünə, necə davrandığına, insanlara münasibətinə, öyrənmək həvəsinə diqqət yetirmək lazımdır. Çünki yüksək nəticə yalnız imtahandan keçmək deyil, həyat qarşısında məsuliyyət daşıya bilməkdir.

Bu məsuliyyət dövlətin də, cəmiyyətin də üzərinə düşür. Müasir məktəb yalnız dərs keçirilən məkan yox, elmə, texnologiyaya, yaradıcılığa və azad düşüncəyə açılan mühit olmalıdır. Laboratoriyanın, kitabxananın, kompüterin, internetin imkanları nə qədər geniş olsa da, onların hamısından qiymətli olan öyrənmək həvəsidir. Həmin həvəs yoxdursa, ən müasir avadanlıq belə susqun əşyaya çevrilir.

Bilik insanın dünyaya baxışını dəyişir. Oxuyan insan yalnız daha çox şey bilmir, həm də daha çox şey görür. Tarix oxuyan keçmişin səhvlərindən nəticə çıxarmağı, ədəbiyyat oxuyan başqa bir insanın ağrısını anlamağı, biologiya öyrənən canlı aləminə məsuliyyətlə yanaşmağı, fizika və riyaziyyat öyrənən təbiətin nizamını dərk etməyi öyrənir. Əsl təhsil insanın zehnini genişləndirdiyi qədər qəlbini də zənginləşdirir.

Bəlkə də elə buna görə illər keçir, insan məktəbi bitirir, başqa şəhərlərə gedir, başqa işlərdə çalışır, başqa həyat qurur, amma məktəbin yaddaşından çıxa bilmir. Çünki insanın uşaqlıqdan gəncliyə keçdiyi həmin illər onun xarakterinin formalaşdığı dövrdür. Məktəbin dəhlizləri, ilk müəllim, ilk kitab, ilk uğur, ilk səhv, ilk dostluq, ilk böyük arzu yaddaşın dərinliyində qalır.

Bilik Gününün ən gözəl tərəfi də budur: bu gün biz yalnız uşaqların məktəbə qayıtmasını deyil, cəmiyyətin gələcəyə qayıdışını qeyd edirik. Hər yeni dərs ili əslində bir ölkənin gələcəyinə qoyulan yeni sərmayədir. Bu sərmayənin nəticəsi isə illər sonra görünür.

Sabah məktəb həyətlərində ilk zəng çalınanda həmin səs yalnız bir dərsin başlanğıcını bildirməyəcək. O səs bizə xatırladacaq ki, hər bir cəmiyyətin sabahı bu gün sinif otaqlarında formalaşır. Orada gələcəyin həkimləri, alimləri, müəllimləri, mühəndisləri və fikir adamları yetişir.

Və bəlkə də Bilik Günündə özümüzə verməli olduğumuz ən vacib sual budur: biz uşaqlara yalnız cavabları öyrədirik, yoxsa onlara düşünməyi də öyrədirik?
Çünki insanın əlindən çox şey alına bilər. Varlıqlarını, vəzifəsini, hətta qazandığı uğurları itirə bilər. Amma öyrənməyi bacaran insan yenidən başlamaq gücünü həmişə özündə saxlayır. Elm onun ağlına, bilik isə həyatına işıq verir.

Bilik Gününüz mübarək! Qoy sabah məktəb qapısından içəri daxil olan hər bir uşaq öz gələcəyinə doğru ilk addımını inamla atsın. Qoy hər kitab bir pəncərə, hər dərs bir yol, hər müəllim bir işıq, hər sual isə yeni bir kəşfin başlanğıcı olsun. Çünki gələcəyin böyük dünyası bu gün kiçik bir sinif otağında başlayır.

Lalə Məmmədova

Telegramda izləyin