"Onsuz da ərə gedəcək": Qızların məktəbdən uzaqlaşdırılması niyə hələ də davam edir?

"Bir qız uşağı dördüncü, beşinci və ya altıncı sinfi oxuyur, daha sonra isə məktəbdən çıxarılır. Səbəb müxtəlif ola bilər: "Qız uşağıdır, onsuz da ərə gedəcək", "evdə iş çoxdur", "uzağa getməsin", "oxumağın nə mənası var?", "ailənin maddi imkanı yoxdur"... Bəzən bunların heç biri açıq şəkildə deyilməz, sadəcə qızın məktəbdən ayağı kəsilər. Bir neçə ildən sonra isə qarşımızda ibtidai və ya natamam ümumi təhsildən başqa təhsili olmayan bir qadın dayanır".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında təhsil eksperti Şəmsi Qoca bildirib.

O, qeyd edib ki, belə qadınların olması təkcə ailənin problemi deyil. Bu vəziyyət cəmiyyətin, təhsil sisteminin və dövlət idarəçiliyinin də qarşısında ciddi sual yaradır: qanunla icbari olan təhsil niyə hansısa uşağın həyatında icbari deyil?

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dövlətin pulsuz icbari ümumi orta təhsil almaq hüququnu təmin etdiyi açıq şəkildə qeyd olunur. "Ümumi təhsil haqqında" Qanunda isə daha konkret müddəa var: "Azərbaycan Respublikasında ümumi orta təhsil icbaridir." Həmin qanuna əsasən, dövlət hər bir vətəndaşın icbari ümumi orta təhsil almaq hüququnu təmin edir:

"Deməli, burada söhbət yalnız valideynin şəxsi istəyindən getmir. Valideyn "mən qızımı beşinci sinifdən sonra oxutmayacağam" deyə bilməz. Çünki söhbət uşağın hüququndan gedir. Qanun valideynin üzərinə də konkret vəzifə qoyur: övladının icbari ümumi orta təhsil almasını təmin etmək.

Amma məsələni yalnız valideynin üzərinə atmaq da asan yoldur. Çünki məktəbə gəlməyən uşağın olmaması məktəb üçün görünməz hadisə deyil. Uşaq bir gün, iki gün, bir həftə dərsə gəlmirsə, bunun səbəbi araşdırılmalıdır. Əgər qız uşağı ümumiyyətlə məktəbdən çıxarılıbsa, artıq burada "ailə belə qərar verdi" deyib məsələni bağlamaq olmaz.

Qanun özü də bunu nəzərdə tutur. "Uşaq hüquqları haqqında" Qanunda dövlətin icbari ümumi orta təhsildən kənarda qalmış uşaqların təhsilə cəlb olunmasını və belə halların qarşısının alınmasını təmin etməli olduğu göstərilir.

Onda sual yaranır: hansısa kənddə, qəsəbədə və ya rayonda qız uşaqları məktəbdən kənarda qalırsa, bunu kim görməlidir? Məktəb görməlidir. Təhsil üzrə məsul şəxslər görməlidir. Yerli qurumlar görməlidir. Uşağın hüququ pozulursa, məsələni yalnız ailənin qapısında qoyub geri qayıtmaq olmaz.

Əlbəttə, hər ailənin vəziyyəti eyni deyil. Bəzən maddi çətinlik, bəzən nəqliyyat problemi, bəzən ailədaxili münasibətlər, bəzən də köhnə düşüncələr buna səbəb olur. Amma dövlətin təhsil siyasətinin məqsədi məhz belə maneələrin aradan qaldırılmasına şərait yaratmaqdır. Əgər bir uşaq qanunun verdiyi hüquqdan istifadə edə bilmirsə, "ailəsi istəmədi" cavabı problemi həll etmir.

Xüsusilə qız uşaqlarının təhsilinə münasibətdə köhnə yanaşmaların hələ də yaşaması ayrıca narahatlıq doğurur. "Qızdır, onsuz da ailə quracaq" düşüncəsi əslində uşağın gələcəyini indidən məhdudlaşdırmaq deməkdir. Halbuki qızın aldığı təhsil yalnız onun şəxsi gələcəyinə aid məsələ deyil. Təhsilli ana ailəsində uşağın təhsilinə, sağlamlığına, dünyagörüşünə və gələcəyinə də fərqli yanaşır. Bir qızın məktəbdən çıxarılması bəzən yalnız bir insanın deyil, gələcək bir nəslin imkanlarının daraldılması deməkdir.

Üstəlik, bu məsələnin başqa bir tərəfi də var. Məktəbdən erkən uzaqlaşdırılan qızın qarşısında seçimlər getdikcə azalır. Təhsil davam etmədikcə peşə qazanmaq, müstəqil gəlir əldə etmək, öz hüquqlarını bilmək və həyatla bağlı qərarlarını daha sərbəst vermək imkanları da məhdudlaşır. Sonra cəmiyyət həmin qadının niyə savadsız olduğunu, niyə peşəsinin olmadığını, niyə öz hüquqlarını bilmədiyini müzakirə edir. Halbuki bəzən bunun cavabı illər əvvəl, onun məktəb qapısından içəri buraxılmadığı gün verilib.

Burada daha bir mühüm məsələ var: qanunun olması hələ onun avtomatik şəkildə işləməsi demək deyil. Qanun yazılıbsa, onun icrasına nəzarət də olmalıdır. Əgər icbari təhsil yaşında olan uşaq məktəbdən kənarda qalırsa, bunun səbəbi müəyyənləşdirilməli, ailə ilə iş aparılmalı, uşağın təhsilə qaytarılması üçün konkret tədbirlər görülməlidir. Əks halda "icbari təhsil" ifadəsi kağız üzərində qalan hüquqi anlayışa çevrilə bilər.

Burada məmurun məsuliyyəti məsələsini də düzgün qoymaq lazımdır. Konkret fakt olmadan kimisə qanunu pozmaqda ittiham etmək olmaz. Amma sistemli şəkildə uşaqların təhsildən kənarda qalması barədə məlumat olduğu halda heç bir tədbir görülmürsə, artıq məsuliyyət məsələsini soruşmaq tamamilə qanunauyğundur: bu uşaqlar haradadır və onları məktəbə qaytarmaq üçün nə edilib?

Əslində, hər məktəbin öz ərazisində çox sadə bir sualın cavabı olmalıdır: icbari təhsil yaşında olub məktəbdə olmayan neçə uşaq var? Onların neçəsi qızdır? Niyə oxumurlar? Valideyn nə deyir? Məktəb nə edib? Təhsil üzrə məsul qurum hansı tədbiri görüb? Bu sualların cavabı varsa, problem görünür. Problem görünürsə, onun həlli də mümkündür.

Biz bəzən təhsildən danışanda universitetlərdən, beynəlxalq olimpiadalardan, yüksək nəticələrdən və diplomlardan danışırıq. Bunların hamısı vacibdir. Amma təhsilin ən fundamental məsələsi daha sadədir: uşaq məktəbdə olmalıdır. Qız da, oğlan da.

Bir qızın dördüncü və ya beşinci sinifdən sonra məktəbdən çıxarılması "belə ailələr var" deyib keçiləsi məsələ deyil. O qızın da Konstitusiyada təsbit edilmiş təhsil hüququ var. Bu hüquq valideynin düşüncəsindən, ailənin adətindən və ya kiminsə şəxsi qərarından asılı ola bilməz.

Qanun qarşısında hamı eynidir. Təhsil hüququ da hamınındır.

Əgər bu gün biz qız uşağının məktəbdən çıxarılmasına göz yumuruqsa, sabah onun savadsızlığından, işsizliyindən, asılılığından və həyat imkanlarının məhdudluğundan şikayət etməyin mənası yoxdur. Çünki bəzən bir insanın gələcəyini dəyişən ən böyük hadisə aldığı diplom deyil, məktəbdən nə vaxt çıxarıldığıdır.

İndi məsələni başqa cür qoymağın vaxtıdır: qız uşağını məktəbdən kim çıxarırsa-çıxarsın, onun təhsilə qayıtmasına kim cavabdehdir?"

Telegramda izləyin