Məktəblərdə zorakılıq: Uşaqları bu həddə çatdıran səbəblər nədir?

Son vaxtlar məktəblilərin iştirakı ilə baş verən zorakılıq hadisələri cəmiyyətdə ciddi narahatlıq doğurur. Bir şagirdin digərini döyməsi, bu hərəkətin telefonla lentə alınması, görüntülərin sosial şəbəkələrdə paylaşılması, bəzən də başqalarının bu səhnələri gülərək izləməsi artıq ayrı-ayrı məktəblərin intizam problemi çərçivəsindən çıxır. Burada uşaqların davranışına, ailə tərbiyəsinə, məktəbin məsuliyyətinə və cəmiyyətin zorakılığa münasibətinə yenidən baxmaq zərurəti yaranır.

Oktyabrın 28-də Bakının Yasamal rayonunda yerləşən 225 nömrəli məktəbdə baş vermiş faciə ilə bağlı hadisələrin mediada işıqlandırılması zamanı jurnalistlərin hücuma məruz qalması bu narahatlığı daha da artırdı. Hadisə ilə bağlı Daxili İşlər Nazirliyinin açıqlamasında üç şəxsin müəyyən edilərək məsuliyyətə cəlb olunduğu bildirildi. Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsi isə araşdırmanın aparıldığını, uşaqların anonimliyinin və psixoloji təhlükəsizliyinin qorunmasının vacibliyini vurğuladı. Bu hadisənin bütün təfərrüatları araşdırılmalıdır, lakin məktəb mühitində yaranan aqressiyanın belə bir insidentlə gündəmə gəlməsi təsadüfi müzakirə deyil.

May ayında Bakıxanov qəsəbəsindəki 271 nömrəli məktəbdə şagirdin digər məktəb yoldaşına qarşı zorakılıq etməsi və həmin görüntülərin sosial şəbəkədə yayılması da diqqət çəkmişdi. Şagirdlərdən birinin danışdıqlarına görə, döyülmə əvvəlcədən lentə alınmaq üçün təşkil edilmişdi. Bu detal xüsusilə düşündürücüdür: zorakılıq artıq yalnız qəzəb və ya mübahisənin nəticəsi deyil, bəzən nümayiş etdirilən, izləyici toplamaq üçün lentə alınan davranışa çevrilir.

Cəmiyyətin sərtləşməsini yalnız uşaqların üzərinə atmaq düzgün olmazdı. Uşaq və yeniyetmə yaşlarında şəxsiyyət hələ formalaşır. Onlar davranış normalarını ailədən, məktəbdən, dost çevrəsindən, televiziyadan, internetdən və sosial şəbəkələrdən öyrənirlər. Böyüklərin bir-birinə münasibətində təhqir, hədə, alçaltma və fiziki güc nümayişi adi hala çevrilirsə, uşaqların bu davranışları mənimsəməsi təəccüblü deyil. Zorakılıq bəzən evdə gördükləri, küçədə müşahidə etdikləri, ekranda izlədikləri və ya həmyaşıdlarından öyrəndikləri bir davranış modeli kimi onların şüuruna yerləşir.

Sosial şəbəkələr bu prosesə yeni və təhlükəli ölçü əlavə edib. Əvvəllər məktəbin həyətində baş verən dava həmin məkanın hüdudlarında qalırdı. İndi isə bir neçə saniyəlik video minlərlə insana çatır. Döyən şəxs bəzən özünü güclü göstərmək, dostlarının rəğbətini qazanmaq, izlənmə və bəyənmə toplamaq istəyir. Zərərçəkən uşaq isə fiziki xəsarətlə yanaşı, həmin görüntülərin dəfələrlə paylaşılmasının yaratdığı psixoloji təzyiqlə üzləşir. Beləliklə, bir dəfə baş vermiş zorakılıq sosial şəbəkələrdə təkrar-təkrar yaşanan alçaldılmaya çevrilə bilir.

Ailənin məsuliyyəti burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşağa yalnız dərslərini oxumağı, yaxşı qiymət almağı və gələcəkdə peşə sahibi olmağı öyrətmək kifayət deyil. Ona başqasının sərhədinə hörmət etməyi, qəzəbini idarə etməyi, mübahisəni zorakılığa əl atmadan həll etməyi, zəif vəziyyətdə olan insanı alçaltmamağı da öyrətmək lazımdır. Valideyn övladının kimlərlə ünsiyyət qurduğuna, internetdə hansı məzmunları izlədiyinə, davranışında hansı dəyişikliklərin baş verdiyinə diqqət yetirməlidir. Uşağın aqressiv davranışını "oğlandır, dalaşar", "özünü müdafiə edir" kimi ifadələrlə əsaslandırmaq isə problemi daha da dərinləşdirə bilər.

Məktəb də yalnız dərs keçilən və qiymət yazılan yer deyil. O, uşağın sosial münasibət qurmağı, məsuliyyət daşımağı, fərqli fikirlərə hörmət etməyi öyrəndiyi mühitdir. Məktəbdə təhqir, təhdid və zorakılıq əlamətləri vaxtında müəyyən edilməli, şagirdlər arasında davamlı münaqişələr diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Psixoloqların işi formal söhbətlər və hesabatlarla məhdudlaşmamalı, risk qrupunda olan uşaqlarla, zərərçəkənlərlə və onların ailələri ilə sistemli şəkildə aparılmalıdır. Müəllimlər də belə hallarda tək buraxılmamalı, məktəb rəhbərliyi və aidiyyəti qurumlar onlara real dəstək göstərməlidir.

Digər tərəfdən, zorakılığa yol verən uşağa yalnız cəza verməklə problemin kökündən həll olunacağını düşünmək də doğru deyil. Əməlin nəticəsi izah edilməli, zərərçəkənin hüquqları qorunmalı, qanunvericiliyə uyğun məsuliyyət tədbirləri görülməlidir. Bununla yanaşı, zorakılığa meyilli yeniyetmənin davranışının səbəbləri araşdırılmalı, onun dəyişməsi üçün psixoloji və pedaqoji iş aparılmalıdır. Cəzasızlıq yolverilməz olduğu kimi, uşağın gələcəyini nəzərə almayan yanaşma da çıxış yolu deyil.

Məsələnin başqa bir tərəfi böyüklərin nümunəsidir. İctimai müzakirələrdə, sosial şəbəkələrdə, küçədə və hətta ailə daxilində aqressiv dilin geniş yayılması uşaqlara təsirsiz ötüşmür. İnsanlar fikir ayrılığını təhqirlə, mübahisəni hədə ilə, narazılığı fiziki güclə həll etməyə çalışırlarsa, məktəblilərdən tamamilə fərqli davranış gözləmək çətindir. Uşaqlara zorakılığın qəbuledilməz olduğunu söyləməklə yanaşı, böyüklər öz davranışları ilə də bunu göstərməlidirlər.

Bütün bunlar cəmiyyətdə zorakılığın mütləq əvvəlkindən daha çoxaldığını statistik olaraq sübut etmir. Belə nəticə üçün uzunmüddətli və müqayisəli araşdırmalara ehtiyac var. Ancaq hadisələrin videoya çəkilməsi, sürətlə yayılması və ictimai müzakirəyə çevrilməsi problemin daha görünən olduğunu göstərir. Görünən hər hadisəni adi məktəb davası kimi qəbul etmək də, bütün uşaqları aqressiv adlandırmaq da düzgün deyil. Əsas məsələ təhlükəli davranışın vaxtında tanınması və qarşısının alınmasıdır.

Cəmiyyətin gücü insanın başqasına nə qədər sərt davrana bilməsi ilə deyil, öz gücünü necə idarə etməsi ilə ölçülür. Məktəbli üçün güclü olmaq sinif yoldaşını döymək, onu qorxutmaq və ya hamının qarşısında alçaltmaq deyil. Güclü olmaq özünü idarə etmək, haqsızlıq qarşısında susmamaq, başqasının ləyaqətinə hörmət etməkdir. Bu dəyərlər ailədə, məktəbdə və ictimai həyatda eyni vaxtda qorunmasa, zorakılıqla mübarizə ayrı-ayrı tədbirlərin səviyyəsində qalacaq.

Uşaqlar cəmiyyətin sabahıdır, amma onların sabahı bu gün gördükləri münasibətlərdən formalaşır. Məktəb həyətində başqasını döyməyi qəhrəmanlıq sayan, zorakılıq videosuna gülən, zərərçəkənin ağrısını əyləncəyə çevirən bir mühitin dəyişməsi üçün hamı məsuliyyət daşıyır. Bu məsuliyyət valideynin, müəllimin, məktəb rəhbərliyinin, dövlət qurumlarının, medianın və bütövlükdə cəmiyyətin üzərinə düşür. Uşaqlara insan olmağı öyrətmək yalnız məktəbin vəzifəsi deyil; bu, hamımızın ortaq borcudur.

Şəmsi Qoca

Telegramda izləyin