Mars yarışında tarixi geri addım: NASA geri çəkildi, Çin qalib gəlir?

Mars səthində həyat izlərini araşdırmaq arzusu Amerika siyasətinin və büdcə müzakirələrinin kölgəsində ciddi zərbə alıb.

Qaynarinfo xəbər verir ki, "Perseverance" kosmik aparatı artıq qızıl planetdən qiymətli nümunələri toplamış olsa da, NASA-nın illərdir böyük diqqətlə üzərində çalışdığı "Marsdan nümunə gətirmə" (MSR) proqramı qeyri-müəyyən müddətə dayandırılıb.

ABŞ Senatının təsdiqlədiyi yeni xərcləmə planı NASA-nın elmi büdcəsindəki böyük ixtisarları qismən ləngitsə də, Mars nümunələrinin Yerə gətirilməsi üçün lazım olan vəsaitə yol bağladı. Bu qərar, əslində "Perseverance"ın topladığı və NASA tərəfindən "həyatın ən aydın sübutu" kimi xarakterizə edilən 30-dan çox xüsusi geoloji nümunənin bəlkə də əbədi olaraq Mars tozu arasında qalması deməkdir.

Marsdan daş və torpaq gətirmək kağız üzərində sadə görünsə də, layihənin dəyəri və texniki çətinliyi bir müddətdir NASA-nı çıxılmaz vəziyyətə salmışdı. Məsələn, 2025-ci ilin əvvəlində aparılan müstəqil bir araşdırma bu proqramın xərcinin 11 milyard dollara qədər arta biləcəyini və nümunələrin yalnız 2040-cı ildə Yerə çata biləcəyini proqnozlaşdırmışdı. NASA xərcləri 6-7 milyard dollar səviyyəsinə endirmək üçün həm öz texnologiyalarını, həm də kommersiya tərəfdaşlıqlarını əhatə edən müxtəlif strategiyalar üzərində işləyirdi. Lakin Senatın son qərarı bu planlara ciddi zərbə vurdu. Bununla belə, tamamilə son demək də düzgün olmaz; senatorlar "Mars gələcək missiyaları" adı altında 110 milyon dollarlıq simvolik bir vəsait ayıraraq layihənin tamamilə sıradan çıxmasının qarşısını alan kiçik bir imkan pəncərəsi saxlayıblar.

NASA bu mürəkkəb büdcə hesablamaları ilə məşğul olduğu vaxtda, kosmos yarışındakı əsas rəqibi Çin sakit və ardıcıl şəkildə irəliləyir. Çinin "Tianwen-3" missiyası 2028-ci ildə buraxılmağı və 2031-ci il kimi erkən bir tarixdə Marsdan nümunələrlə geri dönməyi hədəfləyir. Hərçənd Çinin toplayacağı nümunələr "Perseverance"ın seçdikləri qədər həyəcanverici və həyat əlamətlərinə fokuslanmış olmasa da, Marsdan ilk torpağı kimin gətirəcəyi ilə bağlı prestij mübarizəsində Çinin qalib gəlməsi indi daha real görünür. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, ABŞ-ın bu geri addımı təkcə büdcə məsələsi deyil, eyni zamanda qlobal miqyasda prestij itkisi kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu ləğv qərarı elmi ictimaiyyətdə böyük məyusluq və narahatlıq yaradıb. Cənub-qərb Araşdırma İnstitutundan Viktoriya Hamilton kimi alimlər Marsdan nümunə gətirmənin "çox çətin olduğu" əsas gətirilərək dayandırılmasını bir növ təslimçilik kimi dəyərləndirirlər. Alimlər haqlı olaraq sual edirlər ki, əgər pilotsuz bir aparatla daş gətirməyi belə baha başa gəldiyi üçün reallaşdıra bilmiriksə, insan həyatının risk altında olduğu və qat-qat daha baha başa gələcək "Ay’dan Mars’a" layihələrində necə uğur qazana bilərik?

Hazırda NASA 24,4 milyard dollarlıq büdcəsi ilə Saturnun peyki Titan-a gedəcək "Dragonfly" və "James Webb" kimi digər iri layihələrə diqqət yetirməyə çalışır. Lakin Marsın məşhur qaya nümunələri, üzərindəki sirlər açılmadan, hələlik olduğu yerdə gözləməyə davam edir.

Telegramda izləyin