Siniflərdə Şagird Sıxlığı Təhsilin Keyfiyyətinə Necə Təsir Edir? - TƏHSİL EKSPERTİNDƏN AÇIQLAMA

Azərbaycanda orta məktəblərdə siniflərdə şagird sayının normadan artıq olması son illər təhsil sahəsində ən çox müzakirə olunan problemlərdən birinə çevrilib. Xüsusilə böyük şəhərlərdə və əhalinin sıx yaşadığı ərazilərdə bəzi siniflərdə 28-30, hətta daha çox şagirdin təhsil alması müəllimlərin işini çətinləşdirir, dərs prosesinin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir.

Şagird sayının çox olması müəllimin hər bir uşağa fərdi yanaşma imkanlarını məhdudlaşdırır, bu isə həm dərslərin mənimsənilməsinə, həm də şagirdlərin ümumi inkişafına təsirsiz ötüşmür.
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Şəmsi Qoca BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, təhsil sahəsinin ən ağrılı, həmçinin aktuallığını heç vaxt itirməyən fundamental mövzularından biri olan siniflərdə şagird sıxlığı - istər ibtidai, istərsə də yuxarı siniflərdə birbaşa tədrisin keyfiyyətinə, müəllimin psixoloji durumuna və ən əsası, şagirdin fərdi inkişafına mənfi təsir göstərən əsas amillərdəndir. Onun sözlərinə görə, təhsil sadəcə mexaniki informasiya ötürülməsi prosesi deyil; o, canlı bir ünsiyyət, hər bir uşağın daxili dünyasına açılan bir pəncərədir: "Böyük filosof Sokratın da qeyd etdiyi kimi, müəllim bilik doğuzduran bir bələdçidir. Lakin bu gün siniflərdə 28-30 və daha çox şagirdin əyləşməsi pedaqoji baxımdan fərdi yanaşma prinsipini tamamilə heçə endirir. 45 dəqiqəlik bir dərs saatında bu qədər böyük bir auditoriyada müəllim hər şagirdə bir-iki dəqiqədən artıq vaxt ayıra bilmir ki, bu qısa zaman kəsiyində uşağın mövzunu necə qavradığını yoxlamaq, onun suallarına cavab vermək və zəif tərəflərini bərpa etmək fiziki olaraq qeyri-mümkündür. Belə sıxlıqda müəllim məcburən dərsi sinfin ümumi, orta səviyyəsinə uyğun qurur; nəticədə isə həm istedadlı, potensialı yüksək olan uşaqlar diqqətdən kənarda qalaraq geriləyir, həm də qavraması nisbətən zəif olan şagirdlər materialı tam mənimsəyə bilməyərək təhsildən soyuyurlar.

Bu vəziyyət müasir kurikulumun və interaktiv metodların da mahiyyətini iflic edir. İndiki təhsil sisteminin əsasında dayanan qrup işləri, layihə əsaslı öyrənmə və diskussiyalar belə sıx siniflərdə böyük bir xaosa yol açır, dillərin öyrənilməsində şifahi nitq, dəqiq elmlərdə isə laboratoriya və təcrübə işləri sadəcə formal xarakter daşımağa başlayır. Müəllim səs-küyü idarə etməyə, nizam-intizamı qorumağa o qədər enerji sərf edir ki, dərsin yaradıcı və kəşfiyyat xarakterli hissəsinə yer qalmır. Sinif otağı təkcə elmi biliklərin verildiyi məkan deyil, həm də uşağın cəmiyyətə adaptasiya olunduğu, sosiallaşdığı kiçik bir sosiomdur. Aşırı sıxlıq və qapalı məkanda çox sayda insanın varlığı uşaqlarda aqressiyaya, diqqət dağınıqlığına və tez yorulmaya səbəb olur. Digər tərəfdən, hər gün bu qədər böyük kütlə qarşısında daxili enerjisini bölüşən müəllim çox tez mənəvi və fiziki olaraq tükənir (burnout) və onun bu emosional gərginliyi zəncirvari reaksiya ilə birbaşa uşaqlara ötürülür. Hətta qiymətləndirmə və geri bildiriş prosesi də keyfiyyətsizləşir, çünki bu qədər şagirdin kiçik və böyük summativ qiymətləndirmə işlərini obyektiv yoxlamaq, hər bir səhvin üzərində uşaqla fərdi işləmək müəllimdən nəhəng zaman tələb etdiyindən, proses sadəcə rəqəmlərin yazılmasından ibarət formal bir formaya bürünür.

Problemin uzun illərdir həll olunmamasının arxasında həm demoqrafik, həm də infrastruktur amilləri dayanır. Xüsusilə Bakı və Abşeron ərazisində əhalinin sıxlığı, bəzi məktəblərin "reytinqli" hesab edilərək valideynlər tərəfindən süni şəkildə yüklənməsi bu vəziyyəti kəskinləşdirir. Problemin yeganə fundamental həlli yeni məktəb binalarının tikilməsi, mövcud məktəblərdə korpusların sayının artırılması və beynəlxalq təhsil standartlarına uyğun olaraq siniflərdə şagird sayının maksimum 15-20 nəfər aralığında saxlanılmasıdır. Eyni zamanda, valideynlərin yalnız müəyyən mərkəzi məktəblərə axınının qarşısını almaq üçün kənar qəsəbə və kəndlərdəki təhsil ocaqlarının da maddi-techniki və kadr bazası eyni səviyyəyə çatdırılmalıdır. Əgər biz insan kapitalının formalaşmasından, gələcəyin savadlı, yaradıcı və fəlsəfi təfəkkürlü gəncliyindən danışırıqsa, təhsilin "konveyer" üsuluna çevrilməsinə yol verməməliyik. Belə böyük siniflərdə müəllim pedaqoqdan daha çox, asayişi qoruyan bir nəzarətçiyə çevrilmək məcburiyyətində qalır. Təhsilin keyfiyyətini artırmağın yolu siniflərin divarlarını genişləndirməkdən deyil, ordakı şagird sayını optimallaşdırıb ruhən hər bir uşağa toxuna bilməkdən keçir".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin