Faşizm qayıdır, yoxsa cəmiyyətlər dəyişir? Avropanın yeni siyasi mənzərəsi

Almaniyada siyasi mənzərə son illərin ən ciddi dəyişikliklərindən birini yaşayır. Uzun müddət ölkənin siyasi sistemində əsas xətt mərkəzçi partiyalar, xüsusilə Xristian Demokrat İttifaqı (CDU) və Sosial Demokrat Partiyası (SPD) arasında formalaşsa da, son illərdə bu siyasi balans tədricən dəyişməyə başlayıb. İndi isə bu dəyişiklik daha aydın şəkildə özünü göstərir. Belə ki, sağ və xüsusilə ifrat sağın təmsilçisi hesab olunan Alternativ für Deutschland (AfD) getdikcə daha böyük seçici kütləsini öz ətrafında birləşdirir.

Məsələn, AfD Saksoniya-Anhalt əyalətində ifrat sağçı hesab olunan siyasi qüvvələr arasında rekord nəticə göstərərək tarixə keçib. Qeyd edək ki, AfD-nin bu nəticəsi 1932-ci ildə səslərin 40,88 faizini qazanan NSDAP-ın (nasistlərin) göstəricisini də üstələyib. Bu səbəbdən nəticə həm siyasi, həm də tarixi baxımdan Almaniyada və bir çox digər ölkələrdə ciddi müzakirələrə səbəb olub.

Mövzu ilə bağlı BiG.AZ-a açıqlama verəm politoloq Turan Rzayev bildirib ki, əslində, hazırda dünyanın bir çox ölkəsində sağ partiyaların yüksəlişi müşahidə olunur. Münaqişələrin yenidən alovlandığı, yeni müharibələrin başladığı, köhnə ittifaqların zəiflədiyi və yeni siyasi blokların formalaşdığı geosiyasi şəraitdə bu proses müəyyən narahatlıq doğurur:

"Sağın yüksəlişi həm də dünyanın kollektiv yaddaşındakı tarixi travmaları yenidən gündəmə gətirib. Belə ki, əvvəlcə İtaliyada baş nazir Corciya Meloninin hakimiyyətə gəlməsi, daha sonra Yaponiyada sərt millətçi və mühafizəkar xətti təmsil edən Sanae Takaichinin siyasi yüksəlişi, indi isə diqqətlərin Almaniyada Alice Weidelin rəhbərlik etdiyi AfD-nin sürətlə güclənməsinə yönəlməsi XX əsrin birinci yarısında İtaliyada Benito Mussolininin faşistlərinin, Yaponiyada militarist və millətçi qüvvələrin, Almaniyada isə Adolf Hitlerin rəhbərliyi altında nasizmin yüksəlişi ilə paralellərin aparılmasına səbəb olur.

Qeyd edək ki, bir əsr əvvəl İtaliya, Yaponiya və Almaniyada millətçi və daha radikal siyasi qüvvələrin ardıcıl şəkildə güclənməsi bu ölkələrin xarici siyasətində də ciddi dəyişikliklər yaratdı və nəticədə dünya İkinci Dünya müharibəsinə sürükləndi. Bu gün isə yenidən həmin üç ölkədə - fərqli formalarda və tamamilə fərqli siyasi sistemlər daxilində - milli maraqların, sərhədlərin, təhlükəsizliyin, hərbi gücün və milli kimliyin siyasətdə daha çox ön plana çıxmasının şahidi oluruq.

Tarix təkrardan ibarətdir. Lakin tarixin eyni formada təkrarlanacağını söyləmək üçün heç bir əsas yoxdur. Sağın yüksəlişinə birbaşa "faşizmin qayıdışı" prizmasından baxmaq da bir qədər qeyri-real yanaşmadır. Bugünkü vəziyyət, daha çox, 1930-cu illəri xatırladan müəyyən siyasi mexanizmlərin yenidən meydana çıxması kimi qiymətləndirilə bilər.

Əsas məsələ cəmiyyətdə yaranan narazılıqların necə idarə edilməsidir. Əgər iqtisadi, sosial və demoqrafik problemlərə mərkəzçi siyasi qüvvələr inandırıcı cavab verə bilmirlərsə, daha sərt millətçi və populist qüvvələr üçün siyasi məkan genişlənir.

Əslində, diqqət çəkən məqam təkcə adıçəkilən siyasətçilərin ideoloji mövqeləri deyil. Daha əhəmiyyətlisi, onların yüksəlişinin müxtəlif ölkələrdə oxşar sosial narahatlıqlar fonunda baş verməsidir. Miqrasiya, milli kimlik, təhlükəsizlik, iqtisadi qeyri-müəyyənlik, qloballaşmadan narazılıq və ənənəvi siyasi elitalara inamın azalması sağ və millətçi qüvvələrin əsas siyasi kapitalına çevrilir.

Bu baxımdan, bugünkü siyasi prosesləri birbaşa faşizm və nasizmin qayıdışı kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Lakin tarixdən məlum olan müəyyən siyasi mexanizmlərin yenidən meydana çıxması cəmiyyətlərin və siyasi institutların diqqətli olmasını zəruri edir. Əsas sual faşizmin geri qayıdıb-qayıtmaması deyil, müasir cəmiyyətlərin yaranan sosial, iqtisadi və siyasi narazılıqları hansı yollarla idarə edə bilməsidir".

Telegramda izləyin