"Gəncəsər də Qarabağın xristian irsinin ən mühüm abidələrindəndir" - millət vəkili Ülviyyə Həmzəyeva

"Qarabağın tarixi yalnız son əsrlərin hadisələri ilə məhdudlaşmır. Bu torpağın hər qayası, hər qədim yaşayış məskəni, hər məbədi bizi əsrlərin dərinliyinə aparır. Qarabağda bu gün də mövcud olan qədim xristian məbədlərinin mühüm bir hissəsinin tarixini anlamaq üçün isə Qafqaz Albaniyasının zəngin dini və mədəni irsinə nəzər salmaq lazımdır". Bu sözləri BiG.AZ-a açıqlamasında millət vəkili Ülviyyə Həmzəyeva bildirib.
Onun sözlərinə görə, Qafqaz Albaniyası qədim Azərbaycanın və bütövlükdə Cənubi Qafqazın tarixində mühüm yer tutan dövlətlərdən biri olmuşdur: "Xristianlığın burada yayılması və dövlət dini səviyyəsinə yüksəlməsi nəticəsində Albaniyada özünəməxsus kilsə və memarlıq ənənəsi formalaşmışdı. Əsrlər keçdikcə bu ənənə müxtəlif siyasi şəraitlərdə dəyişsə də, onun maddi izləri Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində, xüsusilə Qarabağda qorunub saxlanılmışdır.

VIII əsrin əvvəllərində Ərəb xilafətinin bölgədə hakimiyyətinin möhkəmlənməsi ilə Qafqaz Albaniyası əvvəlki siyasi müstəqilliyini itirdi. Lakin dövlətin siyasi müstəqilliyinin aradan qalxması onun xristian dini-mədəni ənənəsinin də yox olması demək deyildi. Yerli hakim nəsillər və xristian icmaları sonrakı əsrlərdə də fəaliyyətlərini davam etdirmiş, Qarabağın dağlıq hissəsi bu ənənənin yaşadığı əsas məkanlardan birinə çevrilmişdir.

Məhz buna görə Qarabağdakı qədim kilsə və monastırları bölgənin daha qədim tarixindən ayıraraq öyrənmək doğru olmazdı. Xudavəng, Gəncəsər, Ağoğlan, Müqəddəs Yelisey və Amaras kimi komplekslər Azərbaycan tarixşünaslığında Qafqaz Albaniyasının xristian irsi ilə əlaqələndirilir. Bu abidələrin memarlıq xüsusiyyətləri, tarixi inkişaf mərhələləri, kitabələri və onların yerləşdiyi tarixi-coğrafi mühit alban-xristian irsinin öyrənilməsi baxımından mühüm mənbələr hesab olunur.

Xüsusilə Kəlbəcərdə yerləşən Xudavəng monastır kompleksi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Kompleks müxtəlif əsrlərdə formalaşmış tikililərdən ibarətdir və onun sonrakı inkişaf mərhələsində XIII əsrin əvvəllərində Arzu xatunun adı ilə bağlı kilsə mühüm yer tutur. Azərbaycan alimləri Xudavəngi Qafqaz Albaniyasının xristian memarlığının ən mühüm nümunələrindən biri və müəyyən tarixi mərhələdə alban dini ənənəsinin mühüm mərkəzlərindən biri kimi qiymətləndirirlər.

Gəncəsər də Qarabağın xristian irsinin ən mühüm abidələrindəndir. XIII əsrdə Xaçın hakimi Həsən Cəlalın dövründə inşa edilmiş bu kompleks sonrakı əsrlərdə bölgənin mühüm dini mərkəzinə çevrilmişdir. Gəncəsərin tarixi xüsusilə əhəmiyyətlidir, çünki Alban katolikosluğunun sonrakı mərhələlərində onun mərkəzi məhz burada yerləşmiş və bu dini institut XIX əsrə qədər mövcudluğunu davam etdirmişdir.

Bu fakt bizi mühüm bir məsələyə gətirir. Qafqaz Albaniyasının dövlət kimi siyasi müstəqilliyinin əsrlər əvvəl aradan qalxması onun dini və mədəni irsinin həmin anda tarixdən silinməsi anlamına gəlmir. Əksinə, dini institutların, yerli xristian icmalarının və memarlıq ənənələrinin sonrakı əsrlərdə müxtəlif formalarda davam etməsi Qarabağın xristian irsinin çoxqatlı tarixini göstərir.

1836-cı il bu tarixdə mühüm dönüş nöqtələrindən biridir. Rusiya imperiyasının qəbul etdiyi kilsə nizamnaməsi nəticəsində Alban katolikosluğunun ayrıca institusional mövcudluğuna son qoyuldu və onun dini strukturları Erməni Apostol Kilsəsinin idarəçiliyinə daxil edildi. Buna görə XIX əsrdən sonrakı kilsə idarəçiliyini əsas götürərək abidələrin əvvəlki əsrlərə aid bütün tarixini eyni dini-etnik çərçivədə təqdim etmək məsələyə tam tarixi perspektivdən yanaşmağa imkan vermir.

Qarabağdakı xristian abidələrinin kimliyini müəyyənləşdirərkən yalnız sonrakı dövrlərdə hansı kilsənin onları idarə etməsinə deyil, abidələrin tikildiyi dövrə, memarlıq xüsusiyyətlərinə, epiqrafik materiallara, arxeoloji tapıntılara və həmin ərazinin siyasi-dini tarixinə birlikdə baxılmalıdır. Tarixi həqiqət ayrı-ayrı faktların seçilməsi ilə deyil, bütün mənbələrin kompleks və elmi şəkildə araşdırılması ilə ortaya çıxır.

Bu məsələ bu gün xüsusilə aktualdır. Qarabağda yerləşən xristian abidələri yalnız dini tikililər deyil, Azərbaycanın çoxqatlı mədəni tarixinin maddi şahidləridir. Azərbaycan müsəlman əhalisinin yaratdığı məscidləri, türbələri və digər İslam abidələrini qoruduğu kimi, ölkəmizin qədim xristian irsini də öz mədəni sərvətinin bir hissəsi kimi qorumaq məsuliyyətini daşıyır.

Çünki Azərbaycanın tarixi yalnız bir dinin və ya bir dövrün tarixi deyil. Atəşpərəstlikdən xristianlığa, Qafqaz Albaniyasından İslam mədəniyyətinə qədər bu torpaqda yaranmış hər bir mədəni təbəqə ümumi tariximizin bir parçasıdır.

Bu səbəbdən Qarabağın qədim kilsələrinin qorunması məsələsinə yalnız dini və ya siyasi müstəvidən baxmaq olmaz. Xudavəngin, Gəncəsərin, Ağoğlanın və digər qədim məbədlərin divarlarında əsrlərin yaddaşı yaşayır. Onların tarixi mənsubiyyətinin elmi şəkildə araşdırılması, kitabələrinin və memarlıq xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, nəticələrin beynəlxalq elmi ictimaiyyətə təqdim edilməsi bizim mədəni irs qarşısında məsuliyyətimizdir.

Qarabağın daşları danışır. Bu daşların üzərində yalnız ayrı-ayrı əsrlərin deyil, Qafqaz Albaniyasından başlayaraq bu günə qədər uzanan çoxqatlı bir tarixin izləri vardır. Bu irsi qorumaq isə yalnız keçmişimizi müdafiə etmək deyil, gələcək nəsillərə tarixi olduğu kimi çatdırmaq deməkdir".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin