Türk Dövlətləri Təşkilatı: regional birlikdən qlobal gücə çevrilə bilər

"Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) qarşısında duran əsas məsələlərdən biri artıq yalnız üzv dövlətlər arasında əlaqələrin inkişaf etdirilməsi deyil, bu əməkdaşlığın beynəlxalq münasibətlər sistemində daha təsirli və çevik instituta çevrilməsidir. 2009-cu ildə Naxçıvan Zirvə görüşü ilə formalaşan təşkilat ötən müddət ərzində siyasi dialoqdan iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji, təhsil, mədəniyyət, rəqəmsallaşma və təhlükəsizlik kimi çoxsaylı istiqamətləri əhatə edən geniş əməkdaşlıq platformasına çevrilib".

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında ekspert Şəmsi Qoca bildirib.

O, qeyd edib ki, TDT-nin qarşısında hazırda yeni mərhələ dayanır. Dünyada geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi, regional böhranların bir-birini əvəz etdiyi və dövlətlərarası münasibətlərdə çevikliyin getdikcə daha çox əhəmiyyət qazandığı şəraitdə ildə bir dəfə keçirilən Zirvə görüşlərinin bütün məsələlərin operativ şəkildə müzakirəsi üçün kifayət edib-etmədiyi sualı ortaya çıxır. Azərbaycan Prezidentinin "Dövlət başçılarının ildə yalnız bir dəfə görüşməsi kifayət hesab etmir" fikri də məhz bu reallıqdan doğan yanaşma kimi diqqət çəkir:

"Bu baxımdan qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə belə görüşlərin keçirilməsinə başlanılması və ilk qeyri-rəsmi Zirvə toplantısının Şuşada təşkil olunması TDT daxilində dövlət başçıları səviyyəsində daha çevik siyasi məsləhətləşmə mexanizminin formalaşdırılması istiqamətində addım kimi qiymətləndirilə bilər. Rəsmi Zirvə görüşlərinin gündəliyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş geniş məsələləri əhatə etdiyi halda, qeyri-rəsmi görüşlər daha aktual regional və beynəlxalq məsələlərin operativ müzakirəsinə imkan yarada bilər.

Əslində, təşkilatın gələcək inkişafı üçün əsas məsələ görüşlərin sayından daha çox onların nəticələrinin hansı mexanizmlərlə həyata keçirilməsidir. Dövlət başçılarının daha tez-tez bir araya gəlməsi siyasi dialoqu gücləndirə bilər. Lakin bu dialoqun real nəticəyə çevrilməsi üçün qəbul edilən qərarların icra mexanizmləri, institusional koordinasiya və üzv ölkələr arasında praktiki əməkdaşlıq imkanları da paralel şəkildə inkişaf etdirilməlidir.

TDT-nin üstünlüklərindən biri onun coğrafi mövqeyidir. Türk dövlətlərini birləşdirən məkan Avropa ilə Asiya arasında mühüm nəqliyyat və ticarət yollarının üzərində yerləşir. Orta Dəhlizin inkişafı, Xəzər dənizi üzərindən yükdaşımaların genişləndirilməsi, enerji marşrutlarının şaxələndirilməsi və rəqəmsal bağlantıların artırılması təşkilatın iqtisadi imkanlarını siyasi əməkdaşlıqla birləşdirən əsas istiqamətlərdəndir. Bu baxımdan TDT-nin potensialı yalnız üzv ölkələrin ümumi tarixi və mədəni bağları ilə ölçülmür.

Son illərdə təşkilatın gündəliyinin genişlənməsi də bunu göstərir. Əməkdaşlıq artıq yalnız mədəni yaxınlıq və qarşılıqlı səfərlərlə məhdudlaşmır. Ticarət, investisiya, nəqliyyat, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, enerji təhlükəsizliyi, müdafiə sənayesi, təhsil və elm kimi sahələrdə daha sistemli əməkdaşlıq üçün imkanlar yaranır. Bu istiqamətlərin hər biri TDT-ni klassik regional əməkdaşlıq platformasından daha geniş funksiyalara malik təşkilata çevirmək potensialı daşıyır.

Lakin təşkilatın beynəlxalq çəkisinin artması fonunda müəyyən suallar da qalır. Üzv dövlətlərin xarici siyasət prioritetləri bütün məsələlərdə eyni deyil. Onların müxtəlif regional təşkilatlarda iştirakı, fərqli iqtisadi əlaqələri və ayrı-ayrı təhlükəsizlik reallıqları mövcuddur. Buna görə də TDT daxilində daha sıx əməkdaşlıq vahid xarici siyasət xəttinin formalaşdırılması anlamına gəlmir. Daha real yanaşma ümumi maraqların müəyyənləşdirilməsi və həmin məsələlər üzrə koordinasiyanın gücləndirilməsidir.

Azərbaycanın dövlət başçıları səviyyəsində daha tez-tez görüşlərin keçirilməsi ilə bağlı irəli sürdüyü yanaşma da bu kontekstdə əhəmiyyət qazanır. Dünya siyasətində proseslərin bəzən aylarla deyil, günlərlə dəyişdiyi bir vaxtda uzun fasilələrlə keçirilən toplantılarla kifayətlənmək təşkilatların çevikliyini məhdudlaşdıra bilər. Qeyri-rəsmi Zirvə görüşləri isə formal prosedurlardan kənarda aktual məsələlərin daha sürətli müzakirəsinə şərait yarada bilər.

TDT-nin gələcəkdə aparıcı beynəlxalq təşkilatlardan birinə çevrilməsi məqsədi qarşıya qoyulursa, bunun üçün yalnız siyasi bəyanatlar kifayət etməyəcək. Güclü iqtisadi əlaqələr, vahid nəqliyyat və logistika imkanları, enerji əməkdaşlığı, rəqəmsal inteqrasiya, humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi və qərarların icrasını təmin edən işlək institutlar təşkilatın real çəkisini müəyyənləşdirəcək.

Naxçıvanda başlayan prosesin Şuşada qeyri-rəsmi Zirvə formatına keçməsi TDT-nin keçdiyi yolun mühüm göstəricilərindən biridir. Bir vaxtlar ortaq tarix və mədəniyyət ətrafında formalaşan əməkdaşlıq bu gün daha geniş siyasi və iqtisadi gündəliyə malikdir. Qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ isə təşkilatın nə qədər tez-tez toplanması deyil, hər görüşdən sonra nə qədər konkret nəticənin ortaya qoyulması olacaq.

Çünki beynəlxalq təşkilatların nüfuzu onların keçirdiyi toplantıların sayı ilə deyil, həmin toplantıların yaratdığı real imkanlarla ölçülür. TDT qarşısında duran əsas vəzifə də məhz potensialı siyasi iradəyə, siyasi iradəni isə praktik əməkdaşlığa çevirməkdir".

Telegramda izləyin