Təranə Paşayeva: "44 günlük Zəfər yalnız hərbi qələbə deyildi - bu, Azərbaycanın diplomatik mövqeyini də kökündən dəyişdi" - MÜSAHİBƏ

"Loqos" Psixoloji və Nitq Mərkəzinin rəhbəri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva Sonxeber.az-ın suallarını cavablandırıb.

- Təranə xanim, 44 günlük Vətən müharibəsinin başlanmasından artıq illər keçir. Bu dövrə geriyə baxanda, 2020-ci il Zəfərini Azərbaycan tarixinin hansı mərhələsi kimi qiymətləndirirsiniz?

- 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində yalnız hərbi hadisə kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu müharibə uzun illər davam edən işğalın yaratdığı status-kvonu dəyişdirdi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində həlledici mərhələ oldu.2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan müharibə nəticəsində Azərbaycan bir sıra rayonlarını və Şuşa şəhəri də daxil olmaqla mühüm əraziləri azad etdi. Daha sonra 10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatı ilə Ağdam, Kəlbəcər və Laçının Azərbaycana qaytarılması prosesi baş verdi. Rəsmi Azərbaycan mənbələri bu nəticəni ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi dönüş kimi təqdim edir.

Məncə, burada vacib məqam budur: 2020-ci il Azərbaycan üçün yalnız torpaqların azad edilməsi deyil, həm də yeni siyasi reallığın yaranması idi. Müharibədən əvvəl mövcud olan siyasi-diplomatik yanaşmaların böyük hissəsi artıq əvvəlki təsir gücünü itirdi.Azərbaycanın mövqeyi gücləndi və bundan sonrakı proseslərdə ölkənin siyasi iradəsi daha açıq şəkildə ortaya çıxdı.

- Bəs 2020-ci ilin Zəfəri niyə 2023-cü ildəki lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə qədər davam edən prosesin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir?

- Çünki 2020-ci ildən sonra mühüm bir məsələ hələ də qalırdı: Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisində dövlət suverenliyinin tam həyata keçirilməsi.44 günlük müharibə nəticəsində ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici nəticə əldə olundu. Lakin Qarabağda separatçı idarəçilik strukturları və Ermənistanla bağlı silahlı qüvvələrin mövcudluğu məsələsi qalmaqda idi.

Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, 19 sentyabr 2023-cü ildə lokal xarakterli antiterror tədbirlərinin başlanmasının əsas məqsədlərindən biri Qarabağ iqtisadi rayonunda qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi və konstitusiya quruluşunun bərpası idi. Əməliyyat 20 sentyabrda başa çatdı.Beləliklə, 2020-ci il ilə 2023-cü il arasında bir siyasi-hüquqi xətt formalaşdı: əvvəlcə ərazi bütövlüyünün bərpası, sonra isə dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi.

- 23 saatlıq antiterror tədbirlərinin Azərbaycan dövlətçiliyi baxımından əhəmiyyəti nədən ibarət idi?

- Ən mühüm nəticə Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin həyata keçirilməsi üçün yeni mərhələnin başlaması oldu.2023-cü il sentyabrın 20-dən sonra Azərbaycan dövləti Qarabağda konstitusiya quruluşunun və dövlət idarəçiliyinin tam bərpası istiqamətində fəaliyyətə başladı. Azərbaycan Prezidenti tərəfindən 20 sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü elan edilməsi də məhz bu tarixi nəticənin dövlət səviyyəsində ifadəsidir.
Məncə, burada "ərazi bütövlüyü" və "suverenlik" anlayışlarını fərqləndirmək vacibdir. 2020-ci il ərazi bütövlüyünün bərpasında həlledici dönüş yaratdı. 2023-cü il isə dövlət hakimiyyətinin ölkənin bütün ərazisində tam bərpası ilə bağlı mərhələni tamamladı.

- Bu proses Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiyasına necə təsir etdi?

- Çox ciddi təsir etdi. Çünki diplomatiya yalnız danışıqlar masasında aparılmır. Diplomatik mövqe ölkənin real siyasi, hüquqi və iqtisadi imkanları ilə də müəyyənləşir.2020-ci ildən sonra Azərbaycan artıq danışıqlar prosesinə əvvəlki statusla daxil olmurdu. 2023-cü ilin sentyabrından sonra isə Qarabağ məsələsinin əvvəlki formatda davam etdirilməsi üçün əsaslar daha da dəyişdi.

Azərbaycan Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması prosesini ikitərəfli əsasda davam etdirdi. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, 2020-ci ildən sonra delimitasiya, kommunikasiyaların açılması və sülh sazişi istiqamətlərində danışıqlar aparılıb. 2023-cü ilin sentyabrından sonra isə Qarabağdakı separatçı strukturun fəaliyyətinin sona çatması normallaşma üçün yeni şərait yaradıb.

- Sizcə, Azərbaycanın son illərdə əldə etdiyi diplomatik nəticələr sırasında hansı hadisələri xüsusi qeyd etmək olar?

- Mən burada bir neçə mərhələni ayırardım.

Birincisi, Azərbaycanın 2020-ci ildən sonra regional siyasi gündəliyi müəyyən edən əsas aktorlardan birinə çevrilməsi.
İkincisi, Qarabağ məsələsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi çərçivəsində həll edilməsi.
Üçüncüsü, Azərbaycanın müxtəlif beynəlxalq platformalarda öz diplomatik əlaqələrini genişləndirməsi.
Dördüncüsü, COP29 kimi qlobal əhəmiyyətli tədbirin Bakıda keçirilməsi. COP29-a 196 dövlətin, 150-dən çox dövlətlərarası təşkilat və BMT qurumunun, həmçinin minlərlə digər nümayəndənin qatıldığı rəsmi məlumatlarda göstərilir. Bakı konfransında iqlim maliyyəsi və Paris Sazişinin 6-cı maddəsi daxil olmaqla bir sıra mühüm qərarlar qəbul edilib.Beşincisi isə 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması istiqamətində əldə olunan nəticələrdir.

- Gəlin Vaşinqton prosesinə ayrıca toxunaq. 8 avqust 2025-ci il görüşünü necə xarakterizə edərdiniz?

- Bu görüş Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi baxımından mühüm diplomatik mərhələdir.
8 avqust 2025-ci ildə Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri sülh və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunması haqqında sazişin razılaşdırılmış mətnini paraflayıblar. Həmin gün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan birgə bəyannamə imzalayıb, ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə sənədə şahidlik edib.Bu sənədlər hələ sazişin bütün hüquqi prosedurlarının tamamlanması demək deyil. Lakin diplomatik baxımdan mühüm nəticə ondan ibarətdir ki, tərəflər münasibətlərin sülh və dövlətlərarası əlaqələr əsasında qurulmasına dair razılaşdırılmış mətn ortaya qoyublar.

Eyni Vaşinqton prosesində ATƏT-in Minsk prosesi və əlaqəli strukturlarının bağlanması istiqamətində birgə müraciət də gündəmə gəldi.Bu, əvvəlki münaqişə diplomatiyasının institusional izlərinin aradan qaldırılması baxımından diqqətçəkən hadisədir.

- Vaşinqton görüşündə nəqliyyat və kommunikasiyalar məsələsi də gündəmə gəldi. Bunun regional əhəmiyyəti nədən ibarətdir?

- Sülhün yalnız siyasi sənəddən ibarət olmaması çox vacibdir. Davamlı sülh üçün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri də lazımdır.Vaşinqton Birgə Bəyannaməsində kommunikasiyaların açılması, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantının təmin edilməsi və Ermənistan üçün də beynəlxalq və daxili bağlantı imkanlarının yaradılması vurğulanıb. Sənəddə Ermənistan ərazisində "Tramp Marşrutu" - TRIPP layihəsi ilə bağlı çərçivənin hazırlanması məsələsi də qeyd olunur.

Bu məsələnin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, regional nəqliyyat xəritəsi dəyişə bilər. Azərbaycanı Türkiyə, Naxçıvan, Mərkəzi Asiya və digər istiqamətlərlə bağlayan kommunikasiya imkanlarının genişlənməsi ölkənin geoiqtisadi əhəmiyyətini artıra bilər.

- Diplomatik uğurlardan danışarkən COP29-u da qeyd etdiniz. Qarabağ məsələsindən kənar belə bir tədbirin Azərbaycanın xarici siyasəti üçün hansı əhəmiyyəti oldu?

- COP29 Azərbaycanın xarici siyasətinin yalnız regional münaqişə və təhlükəsizlik gündəliyi ilə məhdudlaşmadığını göstərən mühüm nümunədir.Bakı 2024-cü ilin noyabrında COP29-a ev sahibliyi etdi. Rəsmi məlumata görə, tədbirdə 76 min iştirakçı qeydiyyatdan keçib, Liderlər Sammitində 80-dən artıq dövlət və hökumət başçısı iştirak edib. Konfransın nəticələri arasında 2035-ci ilə qədər inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün iqlim maliyyəsinin illik 1,3 trilyon dollara çatdırılması məqsədinə çağırış və inkişaf etmiş ölkələrin illik ən azı 300 milyard dollar iqlim maliyyəsi səfərbər etməsi barədə razılaşma qeyd olunur.Bu, Azərbaycanın beynəlxalq gündəlikdə daha geniş mövzular üzrə iştirakının göstəricisidir.

- Bütün bu prosesləri bir xətt üzrə birləşdirsək, hansı mənzərə ortaya çıxır?

- Mən bunu üç mərhələli proses kimi görürəm: Zəfər, suverenlik və diplomatik konsolidasiya.
Birinci mərhələ 2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası ilə bağlı idi.İkinci mərhələ 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə bağlı oldu.Üçüncü mərhələ isə əldə edilmiş hərbi-siyasi nəticələrin diplomatik və iqtisadi reallıqlara çevrilməsi mərhələsidir.

Bu üçüncü mərhələdə Azərbaycanın qarşısında artıq başqa vəzifələr dayanır: sülh sazişinin hüquqi baxımdan tamamlanması, regional kommunikasiyaların inkişafı, azad edilmiş ərazilərin bərpası, Böyük Qayıdışın davam etdirilməsi, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq tərəfdaşlıqlarının inkişafı.

- Sizcə, Azərbaycanın diplomatik gündəliyində bundan sonra əsas məsələ nə olmalıdır?

- Məncə, əsas məsələ əldə olunan nəticələrin davamlı və hüquqi-siyasi baxımdan möhkəm reallığa çevrilməsidir.
Müharibə başa çatdıqdan sonra ən çətin mərhələlərdən biri sülhün qurulmasıdır. Çünki sülh yalnız atəşkəs deyil. Sülh həm də qarşılıqlı tanınma, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, kommunikasiyaların açılması, iqtisadi əlaqələrin inkişafı və gələcək nəsillər üçün yeni qarşıdurmaların qarşısının alınması deməkdir.
8 avqust 2025-ci il Vaşinqton prosesində əldə edilən razılaşmalar bu istiqamətdə mühüm çərçivə yaradıb. Lakin sənədlərin yekun hüquqi qüvvəyə minməsi üçün nəzərdə tutulan prosedurların tamamlanması ayrıca mərhələdir.

- Təranə xanım, bütün bu hadisələrə Azərbaycan cəmiyyətinin gözü ilə baxanda, 2020-ci ildən 2026-cı ilə qədər olan dövrün əsas nəticəsini bir cümlə ilə necə ifadə edərdiniz?

- Mən belə ifadə edərdim: Azərbaycan 2020-ci ildə hərbi-siyasi reallığı dəyişdi, 2023-cü ildə dövlət suverenliyini tam bərpa etdi, sonrakı mərhələdə isə bu reallığı diplomatik, iqtisadi və regional əməkdaşlıq müstəvisində möhkəmləndirmək istiqamətində hərəkət etdi.

Amma qələbənin həqiqi mənası yalnız keçmişdə əldə olunan nəticələrlə ölçülmür. Əsas məsələ həmin nəticələrin gələcəyə necə çevrilməsidir.Şəhidlərimizin xatirəsinə ən böyük hörmət Azərbaycanın daha güclü, təhlükəsiz, inkişaf edən və sülh içində yaşayan dövlət kimi gələcəyə aparılmasıdır.44 günlük müharibə Azərbaycan tarixində Zəfər səhifəsini açdı. 2023-cü ilin sentyabrı suverenliyin tam bərpasını təmin etdi. İndi isə qarşıda diplomatiya, quruculuq, iqtisadi inkişaf və davamlı sülh mərhələsi dayanır.Azərbaycanın qarşısında duran əsas çağırış da budur: əldə edilmiş tarixi nəticələri uzunmüddətli dövlət gücünə və regionda dayanıqlı sülhə çevirmək.

Telegramda izləyin