ZƏFƏR GÜNÜ: AZƏRBAYCANIN TARİXİ QƏLƏBƏSİ, ŞUŞANIN AZADLIĞI VƏ YENİ DÖVLƏTÇİLİK MƏRHƏLƏSİ

44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan tarixi Qələbə Azərbaycanın yalnız ərazi bütövlüyünü bərpa etmədi, həm də ölkənin siyasi, hərbi və geosiyasi reallıqlarını dəyişdirdi. Şuşanın azadlığı isə bu Zəfərin milli-mənəvi mahiyyətini və tarixi əhəmiyyətini müəyyənləşdirən əsas hadisəyə çevrildi.

Azərbaycan xalqının tarixində 8 Noyabr - Zəfər Günü milli yaddaşın ən mühüm səhifələrindən biri kimi xüsusi yer tutur. Bu tarix onilliklər ərzində davam edən Qarabağ həsrətinin sona çatmasını, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində əldə etdiyi tarixi nəticəni və dövlətçilik iradəsinin təntənəsini ifadə edir. Zəfər Günü yalnız hərbi qələbənin qeyd olunduğu əlamətdar tarix deyil, həm də Azərbaycan dövlətinin müasir inkişaf mərhələsini müəyyənləşdirən siyasi, hərbi və mənəvi hadisədir.

Bu qələbənin mahiyyətini düzgün qiymətləndirmək üçün Azərbaycanın müstəqillik dövründə keçdiyi tarixi yolu, torpaqlarımızın işğalı nəticəsində yaranmış siyasi və humanitar vəziyyəti, uzun illər davam edən diplomatik danışıqları və dövlətin müdafiə qabiliyyətinin gücləndirilməsi istiqamətində gördüyü işləri kompleks şəkildə təhlil etmək lazımdır. Çünki 2020-ci ildə əldə edilən nəticə təsadüfi hadisə deyil, uzunmüddətli dövlət quruculuğunun, hərbi hazırlığın, siyasi iradənin və milli həmrəyliyin nəticəsi idi.
1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində torpaqlarımızın işğal olunması ölkəmizin qarşısında ciddi təhlükəsizlik, iqtisadi və humanitar problemlər yaratmışdı. Bir milyona yaxın azərbaycanlı doğma yurdlarından didərgin düşmüş, yüzlərlə yaşayış məntəqəsi dağıdılmış, tarixi-mədəni irsimizə ağır zərbə vurulmuşdu. Uzun illər davam edən danışıqlar prosesi isə münaqişənin həllinə gətirib çıxarmamışdı. Belə bir şəraitdə Azərbaycanın əsas strateji məqsədi ərazi bütövlüyünün bərpası və məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi idi.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi bu tarixi prosesdə həlledici mərhələ oldu. 44 gün davam edən hərbi əməliyyatlar Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətini, müasir hərbi texnologiyalardan istifadə imkanlarını və strateji hazırlığını nümayiş etdirdi. Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi uğurların arxasında illərlə aparılan ordu quruculuğu, müdafiə sənayesinin inkişafı, hərbi kadr hazırlığı və təhlükəsizlik siyasətinin ardıcıl həyata keçirilməsi dayanırdı.

Müharibənin digər mühüm xüsusiyyəti xalq-ordu birliyinin nümayiş etdirilməsi idi. Cəmiyyətin bütün təbəqələri vahid məqsəd ətrafında birləşmişdi. Ölkənin daxilində yaranmış həmrəylik, xaricdə yaşayan azərbaycanlıların dəstəyi və hərbi qulluqçuların döyüş meydanında göstərdiyi qəhrəmanlıq qələbənin mənəvi dayaqlarını təşkil edirdi. Bu mənada Vətən müharibəsi yalnız hərbi qarşıdurma deyil, həm də milli birliyin və dövlətçilik düşüncəsinin sınağı idi.

Zəfərin əldə edilməsində siyasi və diplomatik amillər də mühüm rol oynadı. Müharibə dövründə Azərbaycanın beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırdığı mövqe, dövlət başçısının xarici media nümayəndələrinə verdiyi müsahibələr və informasiya müstəvisində aparılan fəaliyyət ölkənin mövqeyinin təqdim olunması baxımından əhəmiyyətli idi. Hərbi əməliyyatlarla yanaşı, informasiya və diplomatik müstəvidə aparılan fəaliyyət müharibənin ümumi siyasi kontekstinin formalaşmasına təsir göstərdi.

Noyabrın 8-də Şuşanın işğaldan azad olunması Azərbaycan tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan hadisəyə çevrildi. Bu şəhərin azadlığı müharibənin gedişinə həlledici təsir göstərməklə yanaşı, xalqımızın mənəvi dünyasında da böyük dönüş yaratdı. Şuşa Qarabağın strateji baxımdan mühüm şəhəri olmaqla yanaşı, Azərbaycan mədəniyyətinin, musiqisinin, ədəbiyyatının və milli kimliyinin ayrılmaz hissəsidir.

1752-ci ildə Pənahəli xan tərəfindən əsası qoyulan Şuşa əsrlər boyu Qarabağın ictimai-siyasi və mədəni həyatında mühüm rol oynayıb. Bu şəhər Azərbaycan musiqisinin, poeziyasının və incəsənətinin inkişafına böyük töhfələr verən şəxsiyyətlərin vətənidir. Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Xurşidbanu Natəvan, Xan Şuşinski kimi görkəmli simaların adı Şuşanın milli-mədəni tarixdəki yerini daha da möhkəmləndirir.

Şuşanın azad olunması buna görə də yalnız hərbi-strateji qələbə kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu hadisə Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşının bərpası, milli-mədəni irsinin qorunması və mənəvi bağlılığının yenidən təsdiqi baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Şuşa xalqımız üçün Qarabağın simvolu, milli ruhun ifadəsi və tarixi varlığımızın mühüm göstəricisidir.

Şuşanın azad edilməsinin hərbi əhəmiyyəti də xüsusi qeyd olunmalıdır. Şəhərin mürəkkəb relyefi, strateji mövqeyi və hərbi baxımdan çətin şəraiti əməliyyatın mürəkkəbliyini artırırdı. Azərbaycan hərbçilərinin dağlıq ərazidə göstərdiyi peşəkarlıq və qəhrəmanlıq Vətən müharibəsinin ən yaddaqalan səhifələrindən birini yaratdı. Şuşanın azad edilməsi müharibənin sonrakı siyasi və hərbi nəticələrinə ciddi təsir göstərdi.
Prezident İlham Əliyevin 2020-ci il noyabrın 8-də Şəhidlər xiyabanından xalqa müraciət edərək Şuşanın azad olunduğunu elan etməsi Azərbaycanın müasir tarixində rəmzi hadisəyə çevrildi. Həmin müraciət xalqın illərlə gözlədiyi xəbərin çatdırılması olmaqla yanaşı, milli qürurun və tarixi qələbənin ifadəsi idi.

Zəfərin siyasi nəticələri müharibədən sonrakı dövrdə daha geniş miqyasda özünü göstərdi. 2020-ci ilin noyabrında əldə olunmuş razılaşmadan sonra Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının qaytarılması ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ tamamlandı. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra isə Azərbaycan öz suverenliyini ölkənin bütün ərazisində bərpa etdi.Bu hadisələr Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində yeni mərhələ yaratdı. Artıq əsas məsələ işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, təhlükəsizliyin təmin edilməsi, iqtisadi potensialın reallaşdırılması və əhalinin doğma torpaqlarına qayıdışıdır.

Böyük Qayıdış proqramı bu baxımdan xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamış insanların öz doğma yurdlarına qayıtması tarixi ədalətin sosial və humanitar müstəvidə bərpasıdır. Lakin bu prosesin uğurunu yalnız insanların yaşayış məntəqələrinə köçürülməsi ilə ölçmək olmaz. Əsas məqsəd həmin ərazilərdə dayanıqlı həyatın qurulması, iqtisadi fəallığın artırılması və əhalinin sosial rifahının təmin edilməsidir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən infrastruktur layihələri bu məqsədə xidmət edir. Müasir yolların, tunellərin, körpülərin, hava limanlarının, elektrik və su təchizatı sistemlərinin, yaşayış komplekslərinin və sosial obyektlərin tikintisi bölgənin gələcək inkişafına zəmin yaradır. Bu ərazilərin ölkənin iqtisadi sisteminə inteqrasiyası, sahibkarlığın inkişafı və investisiya imkanlarının genişləndirilməsi postmüharibə dövrünün əsas iqtisadi hədəflərindəndir.

Burada diqqət çəkən mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, Qarabağın bərpası yalnız dövlət investisiyaları ilə məhdudlaşmamalıdır. Özəl sektorun, yerli sahibkarların və xarici investorların bölgənin iqtisadi həyatında iştirakı genişləndirilməlidir. Kənd təsərrüfatı, turizm, emal sənayesi, alternativ enerji və xidmət sektorunun inkişafı Qarabağın gələcək iqtisadi modelinin əsas istiqamətlərini təşkil edə bilər.

Şuşanın bərpası Azərbaycanın postmüharibə strategiyasında xüsusi yer tutur. Burada aparılan işlərin əhəmiyyəti yalnız infrastrukturun yenilənməsi ilə məhdudlaşmır. Şəhərin tarixi simasının qorunması, mədəniyyət abidələrinin bərpası, tarixi məkanların yenidən canlandırılması və mədəni həyatın inkişafı əsas prioritetlərdəndir.

Şuşanın Azərbaycan mədəniyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması üçün platformaya çevrilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Burada keçirilən musiqi festivalları, mədəniyyət tədbirləri və beynəlxalq forumlar şəhərin tarixi statusunun möhkəmlənməsinə xidmət edir. Şuşanın mədəniyyət paytaxtı kimi inkişafı Azərbaycanın mədəni diplomatiyasının genişlənməsi baxımından da yeni imkanlar yaradır.

Bununla yanaşı, şəhərin inkişafında tarixi irsin qorunması ilə müasir şəhərsalma prinsipləri arasında tarazlığın saxlanılması vacibdir. Şuşanın memarlıq xüsusiyyətləri, tarixi abidələri və milli-mədəni mühiti onun əsas sərvətidir. Bu irsin qorunması yalnız bugünkü nəsil üçün deyil, gələcək nəsillərin də tarixi yaddaşını yaşatmaq baxımından mühüm məsuliyyətdir.Şuşanın bərpası eyni zamanda işğal dövründə dağıdılmış və zərər görmüş mədəni irsin yenidən dirçəldilməsi deməkdir. Tarixi abidələrin, muzeylərin, məscidlərin, məqbərələrin və digər mədəniyyət obyektlərinin bərpası Azərbaycan xalqının öz tarixinə və milli dəyərlərinə münasibətini nümayiş etdirir.

Zəfər Gününün təhlilində şəhidlərimizin qəhrəmanlığını və qazilərimizin fədakarlığını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bu qələbə böyük itkilər və ağır sınaqlar hesabına əldə olunub. Vətən uğrunda canından keçən insanların xatirəsi xalqımızın milli yaddaşında əbədi yaşayacaq. Qazilərimizin sağlamlığının qorunması, sosial təminatı və cəmiyyətə inteqrasiyası isə dövlətin və cəmiyyətin qarşısında dayanan mühüm vəzifələrdəndir.
Zəfər tarixinin gələcək nəsillərə çatdırılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənclər bilməlidirlər ki, müstəqillik, ərazi bütövlüyü və suverenlik asanlıqla əldə olunmayıb. Bu dəyərlər uğrunda böyük fədakarlıqlar göstərilib. Vətənpərvərlik yalnız tarixi qələbə ilə qürur duymaq deyil, həm də ölkənin inkişafına töhfə vermək, milli dəyərləri qorumaq, təhsildə, elmdə, iqtisadiyyatda və digər sahələrdə uğur qazanmaqdır.Bu baxımdan Zəfər Günü milli həmrəyliyin qorunması, dövlətçilik düşüncəsinin gücləndirilməsi və vətəndaş məsuliyyətinin artırılması üçün mühüm mənəvi platformadır.

Azərbaycanın qarşısında dayanan yeni vəzifələrdən biri də hərbi qələbənin nəticələrini uzunmüddətli iqtisadi və sosial nailiyyətlərə çevirməkdir. Müasir dövrdə dövlətin gücü yalnız hərbi imkanları ilə deyil, iqtisadi dayanıqlığı, texnoloji inkişafı, insan kapitalı, sosial rifahı və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanları ilə də müəyyən olunur.

Qarabağın dirçəldilməsi, Şuşanın inkişafı, Böyük Qayıdışın davam etdirilməsi və regionda dayanıqlı sülhün təmin olunması bir-biri ilə əlaqəli strateji məsələlərdir. Bu istiqamətlərdə əldə ediləcək nəticələr Azərbaycanın gələcək inkişaf modelinə birbaşa təsir göstərəcək.

Zəfərdən sonra regionda yaranmış yeni reallıqlar Azərbaycanın qarşısında nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin genişləndirilməsi, iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı və regional təhlükəsizlik mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsi üçün imkanlar açır. Bununla belə, uzunmüddətli sülhün təmin olunması qarşılıqlı etimad, beynəlxalq hüquqa hörmət və dövlətlərin suverenliyinin tanınması prinsiplərinə əsaslanmalıdır.
Nəticə etibarilə, 8 Noyabr - Zəfər Günü Azərbaycanın yalnız keçmişini deyil, gələcəyini də müəyyənləşdirən tarixi hadisədir. Şuşanın azad olunması bu qələbənin mənəvi zirvəsi, Qarabağın bərpası və Böyük Qayıdış isə onun davam edən tarixi nəticələridir. Azərbaycan xalqı öz tarixinin ən mühüm sınaqlarından birini uğurla geridə qoyaraq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub.

Bu gün əsas məsələ qazanılmış Zəfəri qorumaq, onun nəticələrini möhkəmləndirmək, Qarabağı iqtisadi və mədəni baxımdan inkişaf etdirmək, gələcək nəsillərə güclü və suveren dövlət miras qoymaqdır. Şuşa isə bütün bu proseslərin mərkəzində Azərbaycanın milli kimliyini, tarixi yaddaşını və dövlətçilik iradəsini təcəssüm etdirən əbədi Zəfər rəmzi olaraq yaşayır.

Cavanşir Paşazadə
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin