Azərbaycanda şəxsi məlumatlarımız təhlükəsizdirmi? - Kiber təhdidlər artır

Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı və gündəlik xidmətlərin internet üzərindən həyata keçirilməsi şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi məsələsini daha da aktuallaşdırıb. Bu gün istifadəçiləri düşündürən əsas suallardan biri də budur: rəqəmsal platformalarda paylaşdığımız şəxsi məlumatlar nə dərəcədə qorunur? Bəs qlobal miqyasda artan kiber təhlükəsizlik narahatlıqları Azərbaycandakı reallıqlarla nə dərəcədə üst-üstə düşür?
İnformasiya texnologiyalarının inkişafı və xidmətlərin rəqəmsallaşması bir tərəfdən insanların həyatını asanlaşdırsa da, digər tərəfdən kiberhücum risklərini və şəxsi məlumatların sızması ehtimalını artırır. Beləliklə, məlumatların təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar artıq yalnız fərdi məsələ deyil, həm də milli təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətli çağırışlardan birinə çevrilib.
Azərbaycanda şəxsi məlumatların qorunması həm hüquqi, həm də texniki baxımdan tənzimlənir. "Şəxsi məlumatlar haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu bu sahədə əsas hüquqi sənəddir. Qanunvericilik şəxsi məlumatların toplanması, işlənməsi, mühafizəsi və saxlanılması ilə bağlı müəyyən tələblər nəzərdə tutur.
Lakin texnoloji müstəvidə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Şəxsi məlumatların sızması (data breach) təkcə dövlət qurumları üçün deyil, özəl sektor üçün də ciddi çağırışdır. Banklar, elektron ticarət platformaları və telekommunikasiya şirkətləri bu baxımdan xüsusi diqqət tələb edən sahələrdir. İstifadəçilərin bir qismi rəqəmsal əməliyyatlar zamanı məlumatlarının hansı məqsədlə toplandığını, necə saxlanıldığını və kimlərlə paylaşıldığını tam bilmir. Bu isə narahatlıqları daha da artırır.
Azərbaycanda mövcud vəziyyət necədir?
Azərbaycanda kiber təhlükəsizlik sahəsində son illərdə müəyyən inkişaf və institusional tədbirlər müşahidə olunur. Dövlət səviyyəsində informasiya sistemlərinin müdafiəsinin gücləndirilməsi istiqamətində addımlar atılsa da, bir sıra məsələlər hələ də diqqət mərkəzində qalır.
İlk növbədə, istifadəçilərin maarifləndirilməsi məsələsi ön plana çıxır. Kiber təhlükəsizlik sahəsində əsas risklərdən biri insan faktorudur. Fişinq (phishing) hücumları və sosial mühəndislik üsulları vasitəsilə istifadəçilərin şəxsi məlumatlarının ələ keçirilməsi ciddi təhlükə yaradır. Bir çox insan güclü şifrələrdən istifadə, iki faktorlu autentifikasiya və şübhəli keçidlərdən uzaq durmaq kimi rəqəmsal təhlükəsizlik qaydalarına lazımi diqqət yetirmir.
İkinci mühüm məsələ özəl sektorun kiber təhlükəsizliyə hazırlıq səviyyəsidir. Dövlət informasiya infrastrukturu ilə yanaşı, özəl şirkətlərin də müdafiə imkanları gücləndirilməlidir. Xüsusilə kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri maliyyə və texniki resursların məhdudluğu səbəbindən kiberhücumlar qarşısında daha həssas ola bilərlər. Bəzi şirkətlərin kiber təhlükəsizliyə ayrılan vəsaiti əlavə xərc kimi qiymətləndirməsi isə problemin həllini çətinləşdirir. Halbuki bu sahəyə investisiya biznesin davamlılığının və müştəri etimadının qorunmasının vacib şərtidir.
Digər mühüm çağırış kiber təhdidlərin müxtəlifliyidir. Qlobal trendlərdən kənarda qalmayan Azərbaycan da məlumatların oğurlanması, fidyə proqramları (ransomware), xidmətdən imtina hücumları (DDoS) və digər kiber təhdidlərə qarşı müdafiə tədbirlərini gücləndirməlidir.
Nə edilməlidir?
Kiber təhlükəsizlik sahəsində mövcud risklərin azaldılması üçün üç əsas istiqamətdə kompleks yanaşma vacibdir: güclü qanunvericilik, müasir texnoloji müdafiə sistemləri və maarifləndirilmiş cəmiyyət.
İlk növbədə, şəxsi məlumatların qorunması ilə bağlı hüquqi mexanizmlərin effektiv tətbiqi və məlumatların təhlükəsizliyinə nəzarət gücləndirilməlidir. Eyni zamanda, dövlət və özəl sektorda informasiya sistemlərinin mütəmadi təhlükəsizlik yoxlamalarından keçirilməsi, potensial boşluqların vaxtında aşkarlanması və aradan qaldırılması vacibdir.
Bununla yanaşı, əhalinin rəqəmsal savadlılığının artırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İstifadəçilər şübhəli elektron məktublara, mesajlara və keçidlərə qarşı diqqətli olmalı, hesablarını güclü şifrələrlə qorumalı və mümkün olduqda iki faktorlu autentifikasiyadan istifadə etməlidirlər.
Şirkətlər isə müştərilərin şəxsi məlumatlarının qorunmasını yalnız texniki öhdəlik kimi deyil, əsas biznes strategiyasının ayrılmaz hissəsi kimi qəbul etməlidirlər.
Nəticə
Beləliklə, Azərbaycanda kiber təhlükəsizlik sahəsi inkişafla yanaşı, bir sıra ciddi çağırışlarla da üz-üzədir. Şəxsi məlumatların qorunması yalnız texniki vasitələrin və proqram təminatlarının tətbiqi ilə məhdudlaşmır. Bu, eyni zamanda hüquqi məsuliyyətin, institusional hazırlığın və hər bir vətəndaşın rəqəmsal davranış mədəniyyətinin formalaşdırılması məsələsidir.
Rəqəmsal dünyanın imkanlarından təhlükəsiz şəkildə yararlanmaq üçün həm dövlət qurumları, həm özəl sektor, həm də istifadəçilər üzərlərinə düşən məsuliyyəti dərk etməlidirlər. Çünki müasir dövrdə şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi yalnız fərdi məxfiliyin deyil, ümumi informasiya təhlükəsizliyinin də əsas şərtlərindən biridir.

Fərid Musayev
Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyası" İctimai Birliyinin eksperti,
Xəzər Universitetinin İT departament rəhbəri

Telegramda izləyin