Psixoloji rifah və ləyaqətli yaşlanma: Təranə Paşayeva ilə səmimi söhbət

Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva ilə geniş müsahibə

Müasir dövrdə insan sağlamlığı anlayışına münasibət əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Artıq sağlamlıq yalnız fiziki xəstəliklərin olmaması kimi qəbul edilmir. İnsanın emosional vəziyyəti, psixoloji dayanıqlığı, ailə və sosial münasibətləri, özünü cəmiyyətdə necə hiss etməsi də ümumi rifahın mühüm göstəricilərindən hesab olunur.
Texnologiyanın həyatımıza sürətlə daxil olması, sosial münasibətlərin dəyişməsi, gündəlik stress, ailədaxili problemlər, nəsillərarası fikir ayrılıqları, uşaqların və yeniyetmələrin üzləşdiyi yeni psixoloji çağırışlar psixoloji xidmətlərə ehtiyacı daha da artırır.

Azərbaycanda psixoloji maarifləndirmə və peşəkar psixoloji xidmətlərin inkişafı istiqamətində fəaliyyət göstərən qurumlardan biri də Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyidir. Mərkəzin sədri, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru Təranə Paşayeva ilə söhbətimizdə psixoloji sağlamlığın cəmiyyətdə rolu, mərkəzin fəaliyyəti, ailə və uşaq psixologiyası, psixoloji maarifləndirmə, müasir insanın qarşılaşdığı problemlər, eləcə də LOQOS Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasının yaradılması ideyası və fəaliyyəti barədə geniş danışdıq.

- Təranə xanım, ilk olaraq Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi İctimai Birliyinin yaradılmasının əsas məqsədi barədə danışaq. Bu qurum hansı zərurətdən yaranıb?

- Psixoloji xidmətə ehtiyac cəmiyyətin inkişafı ilə paralel olaraq daim artır. İnsan həyatı mürəkkəbləşdikcə onun qarşılaşdığı psixoloji və sosial problemlər də müxtəlif xarakter alır. Bu gün insanın yalnız fiziki sağlamlığına deyil, psixoloji vəziyyətinə də diqqət göstərilməsi vacibdir.

Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzinin əsas məqsədlərindən biri psixoloji sağlamlıqla bağlı cəmiyyətdə düzgün təsəvvürlərin formalaşdırılması, insanlara peşəkar dəstəyin göstərilməsi və psixologiya sahəsində maarifləndirici fəaliyyətin gücləndirilməsidir.

Biz istəyirik ki, insan psixoloqa müraciət etməyi problem və ya zəiflik əlaməti kimi qəbul etməsin. Əksinə, insan öz psixoloji vəziyyətinə vaxtında diqqət yetirməyi sağlam həyat tərzinin bir hissəsi kimi qəbul etməlidir.

- Sizcə, cəmiyyətimizdə psixoloqa müraciətlə bağlı stereotiplər hələ də qalırmı?

- Bəli, müəyyən stereotiplər hələ də mövcuddur. Bəzi insanlar düşünürlər ki, yalnız ciddi psixoloji problemi olan şəxs psixoloqa müraciət etməlidir. Halbuki psixoloji xidmət yalnız problem yarandıqdan sonra deyil, problemin qarşısının alınması üçün də əhəmiyyətlidir.
Məsələn, ailə qurmağa hazırlaşan gənclərin münasibətlərini, gözləntilərini və bir-birini anlama bacarıqlarını əvvəlcədən müzakirə etməsi sonradan yarana biləcək bir sıra problemlərin qarşısının alınmasına kömək edə bilər. Təsadüfi deyil ki, biz nikahdan əvvəl psixoloji hazırlığın əhəmiyyətini dəfələrlə vurğulamışıq.
İnsan özünü tanımalıdır. Öz emosiyalarını, davranışlarını, gözləntilərini və sərhədlərini dərk edən insan həm ailə, həm iş, həm də sosial münasibətlərində daha sağlam qərarlar qəbul edə bilir.

- Mərkəzin fəaliyyətində hansı istiqamətlərə üstünlük verilir?

- Fəaliyyət istiqamətlərimiz kifayət qədər genişdir. Psixoloji maarifləndirmə, müxtəlif sosial qruplarla iş, ailə münasibətləri, uşaqların və yeniyetmələrin psixoloji inkişafı, valideynlərlə maarifləndirici iş, psixoloji tədqiqatlar və müasir psixoloji problemlərin öyrənilməsi əsas istiqamətlərdəndir.
Bizim üçün vacib məsələlərdən biri də psixoloji xidmətin cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri üçün əlçatan və anlaşılan olmasıdır. İnsan hansı problemlə üzləşdiyini tam izah edə bilməsə belə, onun dinlənilməsi və doğru istiqamətləndirilməsi çox əhəmiyyətlidir.

- Son illərdə ailə münasibətləri və boşanmalar ətrafında ciddi müzakirələr aparılır. Sizcə, ailələrin dağılmasına səbəb olan əsas psixoloji amillər hansılardır?

- Ailə münasibətləri çoxşaxəli məsələdir. Boşanmanı yalnız bir səbəblə izah etmək doğru deyil. Burada emosional uyğunluq, ünsiyyət problemi, qarşılıqlı hörmətin zəifləməsi, maddi və sosial çətinliklər, ailədaxili müdaxilələr, gözləntilərin reallıqla üst-üstə düşməməsi və digər amillər rol oynaya bilər.
Ən böyük problemlərdən biri insanların bir-birini dinləməməsidir. İnsanlar bəzən qarşı tərəfin nə hiss etdiyini anlamağa çalışmaq əvəzinə yalnız öz haqlı olduğunu sübut etməyə çalışırlar.
Ailə qurmaq sadəcə iki insanın eyni evdə yaşaması deyil. Bu, qarşılıqlı məsuliyyət, hörmət, əməkdaşlıq və emosional dəstək tələb edən münasibətdir.

- Bəs ailə qurmazdan əvvəl psixoloji hazırlıq nə üçün vacibdir?

- Çünki ailə qurmaq insan həyatının ən mühüm qərarlarından biridir. İnsan özünü və gələcək həyat yoldaşını daha yaxşı tanımalıdır.

Nikahdan əvvəl psixoloji qiymətləndirmə və məsləhətləşmələr tərəflərin münasibətlərə baxışını, gözləntilərini, ünsiyyət tərzini və konflikt zamanı davranış xüsusiyyətlərini daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər. Bu, gələcəklə bağlı heç bir zəmanət vermir, amma tərəflərin özlərini və bir-birini daha yaxşı tanımasına şərait yaradır.

- Uşaqlar və yeniyetmələr istiqamətində vəziyyəti necə qiymətləndirirsiniz?

- Uşağın psixoloji sağlamlığı ailədən başlayır. Uşağı yalnız oxumağa, yüksək nəticə göstərməyə və gələcəkdə yaxşı peşə sahibi olmağa hazırlamaq kifayət deyil. Onu emosiyalarını tanımağa, fikirlərini ifadə etməyə, başqalarının sərhədlərinə hörmət etməyə və çətinliklər qarşısında düzgün davranmağa da öyrətmək lazımdır.
Valideyn uşağı dinləməlidir. "Sən uşaqsan, mən daha yaxşı bilirəm" yanaşması hər zaman düzgün nəticə vermir. Uşağın fikrinə hörmət göstərmək onun hər istəyini yerinə yetirmək demək deyil.
Xüsusilə yeniyetməlik dövründə valideynlə övlad arasında etimadın qorunması çox vacibdir.

- Müasir dövrdə sosial şəbəkələrin uşaqların psixologiyasına təsirini necə qiymətləndirirsiniz?

- Sosial şəbəkələr həyatımızın bir hissəsinə çevrilib və onların həm müsbət, həm də riskli tərəfləri var. Problem sosial şəbəkənin özündən çox, ondan istifadə mədəniyyətindədir.

Uşaqlar sosial şəbəkələrdə özlərini başqaları ilə müqayisə edə, mənfi şərhlərlə qarşılaşa və real həyatla virtual aləmi qarışdıra bilərlər. Buna görə valideyn nəzarəti ilə yanaşı, uşağın rəqəmsal savadlılığının artırılması da vacibdir.
Biz uşaqlara yalnız "telefon işlətmə" deməklə məsələni həll edə bilmərik. Onlara nə üçün müəyyən təhlükələrin mövcud olduğunu izah etməliyik.

- Psixoloji maarifləndirmə sahəsində medianın rolunu necə qiymətləndirirsiniz?

- Medianın rolu çox böyükdür. İnsanların psixoloji məsələlərlə bağlı düzgün və elmi əsaslara söykənən məlumat əldə etməsində media mühüm vasitədir.
Amma burada məsuliyyət məsələsi də var. Psixoloji problemləri sensasiya predmetinə çevirmək, insanlara diaqnoz qoymaq və ya mürəkkəb psixoloji məsələləri sadələşdirərək təqdim etmək düzgün deyil.
Maarifləndirici material insanı qorxutmamalı, əksinə, ona düzgün istiqamət göstərməlidir.

- İndi isə LOQOS Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasına keçək. Bu layihənin əsas ideyası nədən ibarətdir?

- LOQOS Qadın Uzunömürlük Rezidensiyasının əsas fəlsəfəsi qadınların yaşlılıq dövrünü daha təhlükəsiz, rahat, ləyaqətli və sosial baxımdan aktiv şəkildə yaşamasına şərait yaratmaqdır.
Biz burada sadəcə yaşayış məkanı yaratmaq yanaşmasından çıxış etmirik. Əsas məqsədimiz insanın həyat keyfiyyətini qorumaqdır.
LOQOS-un konsepsiyasında ev rahatlığı, təhlükəsizlik, peşəkar qayğı, tibbi nəzarət, sosial fəaliyyət və fərdi yanaşma bir araya gətirilir. Rezidensiyanın rəsmi təqdimatında da fərdi qayğı planı, ailə ilə davamlı əlaqə, sosial fəaliyyət və ev mühiti əsas dəyərlər kimi qeyd olunur.

- "Uzunömürlük rezidensiyası" anlayışını necə izah edərdiniz?

- Uzunömürlülük yalnız insanın neçə il yaşaması demək deyil. Əsas məsələ həmin illərin necə yaşanmasıdır.
İnsan yaşlandıqca onun sosial əlaqələri, gündəlik aktivliyi, emosional vəziyyəti və özünü cəmiyyət üçün faydalı hiss etməsi xüsusi əhəmiyyət qazanır.
Biz istəyirik ki, yaşlı qadın özünü kənarda qalmış insan kimi deyil, həyat təcrübəsi, dünyagörüşü və şəxsiyyəti ilə dəyərli bir fərd kimi hiss etsin.

- Rezidensiyada psixoloji yanaşma necə həyata keçirilir?

- Psixoloji yanaşma bizim üçün gündəlik qayğının ayrılmaz hissəsidir. Çünki yaşlı insanın ehtiyacları yalnız tibbi və məişət qayğısından ibarət deyil.
İnsanla danışmaq, onu dinləmək, gündəlik həyatına maraq göstərmək, ailəsi ilə münasibətlərini qorumaq və sosial aktivliyini dəstəkləmək onun psixoloji rifahına müsbət təsir göstərə bilər.
Əsas məsələ hər sakinə fərdi yanaşmaqdır. Hər insanın həyat hekayəsi, xarakteri, vərdişləri və ehtiyacları fərqlidir.

- Ailələrin yaşlı valideynlərini belə bir rezidensiyaya yerləşdirməsi bəzən cəmiyyətdə yanlış anlaşılır. Siz bu məsələyə necə yanaşırsınız?

- Bu mövzuya çox həssas yanaşmaq lazımdır. Yaşlı valideynin rezidensiyada yaşaması onun ailəsindən uzaqlaşdırılması anlamına gəlməməlidir.
Əksinə, düzgün təşkil olunmuş modeldə ailə ilə əlaqələr daha sistemli şəkildə davam edə bilər. LOQOS-un təqdim etdiyi konsepsiyada ailə üzvlərinin iştirakı, görüşlər və davamlı ünsiyyət xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Əsas məsələ insanın özünü tənha və unudulmuş hiss etməməsidir.

- Bəs rezidensiyada tibbi nəzarət və təhlükəsizlik necə təşkil olunur?

- Yaşlı insanların təhlükəsizliyi ən mühüm məsələlərdən biridir. LOQOS-un təqdim etdiyi xidmət modelində 24 saat nəzarət, peşəkar tibb personalı və ehtiyac yarandıqda tibbi dəstək nəzərdə tutulur.
Burada məqsəd insanın gündəlik həyatını mümkün qədər rahat və təhlükəsiz təşkil etməkdir.

- LOQOS-u ənənəvi qocalar evlərindən fərqləndirən əsas cəhət nədir?

- Bizim yanaşmamız "müəssisə" anlayışından daha çox "yaşayış və həyat məkanı" konsepsiyasına əsaslanır.
İnsan özünü hansısa müəssisəyə yerləşdirilmiş şəxs kimi deyil, özünəməxsus həyat tərzi olan bir sakin kimi hiss etməlidir.
Rahat yaşayış şəraiti ilə yanaşı, sosial ünsiyyət, gündəlik fəaliyyət, fərdi ehtiyacların nəzərə alınması və ailə ilə əlaqələrin qorunması bizim üçün vacibdir. Rəsmi konsepsiyada da LOQOS-un xəstəxana və ya klassik qocalar evi deyil, ev rahatlığı və təhlükəsizliyi birləşdirən yaşayış məkanı kimi təqdim edilməsi vurğulanır.

- Yaşlı qadınların sosial həyatdan təcrid olunmaması üçün hansı işlər görülməlidir?

- İnsan yaşlandıqca onun sosial həyatdan uzaqlaşdırılması düzgün deyil. Əksinə, sosial aktivlik mümkün qədər qorunmalıdır.
Söhbətlər, müxtəlif tədbirlər, yaradıcılıq, mütaliə, musiqi, gəzinti və digər fəaliyyətlər insanın gündəlik həyatına məna qata bilər.
Burada məqsəd insanı məcbur etmək deyil. Hər kəsin marağına və fiziki imkanlarına uyğun fəaliyyət seçilməlidir.

- Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzi ilə LOQOS arasında hansı fəlsəfi bağlılıq var?

- Hər iki istiqamətin mərkəzində insan dayanır.
Psixoloji Xidmət və Tədqiqatlar Mərkəzində insanın psixoloji rifahı, maarifləndirilməsi və psixoloji xidmətlərə çıxışı ön plandadır. LOQOS-da isə insanın həyatının daha sonrakı mərhələsində təhlükəsizliyi, rahatlığı, sosial və emosional rifahı əsas götürülür.
Əslində bunların hamısı vahid yanaşmanın müxtəlif istiqamətləridir: insanın həyatının müxtəlif mərhələlərində onun fiziki, psixoloji və sosial ehtiyaclarına hörmətlə yanaşmaq.

- Sizcə, Azərbaycanda psixoloji xidmətlərin inkişafı üçün daha nələr edilməlidir?

- Ən vacib məsələlərdən biri psixoloji savadlılığın artırılmasıdır.
İnsanlar psixoloji problemlərin əlamətlərini, nə zaman mütəxəssisə müraciət etməyin vacib olduğunu və psixoloji dəstəyin nə verdiyini bilməlidirlər.
Digər tərəfdən, psixoloji xidmət sahəsində peşəkarlıq və etik prinsiplər daim qorunmalıdır. İnsan psixoloqa müraciət edəndə özünü təhlükəsiz hiss etməlidir.
Mütəxəssisin əsas vəzifəsi insanı mühakimə etmək deyil, onu dinləmək, anlamaq və peşəkar çərçivədə dəstəkləməkdir.

- Təranə xanım, rəhbərlik etdiyiniz qurumların gələcək planları barədə nə deyə bilərsiniz?

- Qarşımızda çoxlu planlar var. Psixoloji maarifləndirmə layihələrinin genişləndirilməsi, müxtəlif sosial qruplarla işin gücləndirilməsi, tədqiqat istiqamətlərinin inkişaf etdirilməsi və psixoloji xidmətlərin daha geniş auditoriyaya çatdırılması bizim əsas məqsədlərimizdəndir.

LOQOS istiqamətində isə əsas hədəf uzunömürlülük anlayışına yeni yanaşma formalaşdırmaqdır. Biz istəyirik ki, yaşlılıq həyatın son mərhələsi kimi deyil, yeni imkanların olduğu bir dövr kimi qəbul edilsin.

- Sonda cəmiyyətə, xüsusilə valideynlərə və ailələrə nə demək istərdiniz?

- İnsan münasibətlərində ən böyük dəyər diqqət və hörmətdir.
Uşaqlarınızı dinləyin, yaşlı valideynlərinizin sözünə qulaq asın, həyat yoldaşınızın hisslərini nəzərə alın. Problemləri böyümədən danışmaq və vaxtında mütəxəssis dəstəyi almaqdan çəkinməyin.
Psixoloji sağlamlıq da fiziki sağlamlıq qədər vacibdir.
İnsan özünə və yaxınlarına qayğı göstərməyi öyrəndikcə cəmiyyət də daha sağlam olur. Bizim fəaliyyətimizin əsas məqsədi də məhz budur: insanı həyatının hər mərhələsində dəyərli, güvənli və eşidilən hiss etdirən bir mühitin formalaşmasına töhfə vermək.

Telegramda izləyin