Yük keçərkən Ərzurum niyə qazanmır?

Şərqlə Qərb arasındakı ticarət yollarının yenidən formalaşdığı bir dövrdə Ərzurumun əsas problemi marşrut çatışmazlığı deyil, keçən ticarəti istehsal, logistika və ixracla birləşdirə bilməməkdir.

Bir yük maşını düşünün...

Şərqdən gəlir.

Ərzurumdan keçir.

Qərbə gedir.

İçindəki yükün dəyəri milyonlarla lirə ola bilər.

Bəs həmin yük maşını Ərzurumda nə qoyur?

Bir yanacaq alışı...

Bəlkə bir yemək...

Bəlkə qısa bir gecələmə...

Sonra yoluna davam edir.

Bəs logistika mərkəzi olmağın mənası budurmu?

Əlbəttə, yox.

Çünki bir şəhərin üzərindən ticarətin keçməsi ilə həmin ticarətdən iqtisadi dəyər yaratması arasında böyük fərq var.

Ərzurumun illərdir üzləşdiyi əsas məsələlərdən biri də məhz budur.

Coğrafi baxımdan mühüm nöqtədəyik.

Şərqlə Qərbin arasında yerləşirik.

Avtomobil yolu bağlantılarımız var.

Dəmir yolu bağlantımız var.

Palandöken Logistika Mərkəzi var.

Organize Sənaye Bölgəsi infrastrukturu var.

Buna baxmayaraq şəhər iqtisadiyyatı malik olduğu bu üstünlükləri lazımi səviyyədə kommersiya əlavə dəyərinə çevirə bilməyib.

İndi isə Zəngəzur dəhlizi, Orta Dəhliz və yeni dəmir yolu investisiyaları ilə birlikdə qarşımızda yeni fürsət pəncərəsi açılır.

Lakin eyni sual yenidən qarşımıza çıxır:

Bu dəfə yük keçərkən Ərzurum qazanacaqmı?

Tranzit keçid zənginlik demək deyil

Logistika sahəsində edilən ən böyük səhvlərdən biri şəhərin nəqliyyat marşrutu üzərində yerləşməsini təkbaşına iqtisadi üstünlük hesab etməkdir.

Halbuki dünyanın bir çox bölgəsində tranzit marşrutların keçdiyi şəhərlər var.

Amma onların hamısı eyni səviyyədə zənginləşmir.

Çünki tranzit daşımalar özlüyündə məhdud iqtisadi dəyər yaradır.

Əsas əlavə dəyər yükün şəhərdə emal edilməsi ilə ortaya çıxır.

Bir məhsul Ərzurumdan keçirsə, bu başqa...

Ərzurumda saxlanılırsa, başqa...

Ərzurumda qablaşdırılırsa, başqa...

Ərzurumda emal olunursa, başqa...

Ərzurumdan ixrac edilirsə, isə tamam başqadır.

Şəhər iqtisadiyyatının böyüməsini təmin edən zəncir məhz burada qurulur.

Bu səbəbdən Ərzurumun bundan sonrakı hədəfi sadəcə "daha çox nəqliyyat vasitəsi keçirmək" olmamalıdır.

Hədəf;

daha çox yükü Ərzurumda saxlamaq, daha çox məhsulu Ərzurumda emal etmək və daha çox məhsulu Ərzurumdan dünyaya göndərmək olmalıdır.

Palandöken var, amma ekosistem tamamlanmalıdır

Palandöken Logistika Mərkəzi bu baxımdan mühüm üstünlükdür.

Lakin logistika mərkəzlərinin uğuru yalnız obyektin mövcudluğu ilə ölçülmür.

Onu qidalandıran istehsal və ticarət şəbəkəsi də lazımdır.

Bir logistika mərkəzi düşünün.

Dəmir yolu bağlantısı var.

Anbar sahəsi var.

Yükün yüklənib-boşaldılması imkanı var.

Amma ətrafında kifayət qədər yüksək həcmli istehsal yoxdursa, həmin mərkəz gözlənilən iqtisadi hərəkətliliyi yarada bilməz.

Ərzurumun həll etməli olduğu düyün məhz buradadır.

Logistika ilə sənaye bir-birindən ayrı düşünülə bilməz.

Ərzurum Organize Sənaye Bölgəsində istehsal olunan məhsulların logistika mərkəzi vasitəsilə bazarlara daşınması lazımdır.

Eyni şəkildə xaricdən gələn xammalın daha aşağı xərclə Ərzuruma çatdırılması, istehsal xərclərinin azaldılması və ixracın asanlaşdırılması lazımdır.

Bu əlaqə qurulmadığı müddətdə Palandökenin potensialından tam istifadə etmək mümkün deyil.

Deməli, məsələ yalnız Palandöken Logistika Mərkəzinin tutumu deyil.

Məsələ Palandökenin ətrafında necə bir iqtisadi ekosistemin qurulacağıdır.

Zəngəzur yeni fürsətdir, amma zəmanət deyil

Bu gün Zəngəzur dəhlizinin açılması Türkiyənin Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri baxımından mühüm inkişaf kimi qiymətləndirilir.

Türkiyənin Qars-İğdır-Aralıq-Dilucu dəmir yolu layihəsi də bu yeni nəqliyyat sistemində mühüm yer tutur.

Lakin burada Ərzurum baxımından kritik bir detalı nəzərdən qaçırmamaq lazımdır:

Yeni bir dəhlizin açılması Ərzurumun avtomatik olaraq qazanacağı anlamına gəlmir.

Ticarət axınının hansı şəhərlərdə dayanacağı əvvəlcədən müəyyən edilməyib.

İnvestor hara gedir?

Xərci aşağı olan yerə gedir.

Logistika xidməti sürətli olan yerə gedir.

Anbar imkanı olan yerə gedir.

Gömrük prosedurları asan olan yerə gedir.

İstehsal infrastrukturu güclü olan yerə gedir.

Deməli, Ərzurumun "biz onsuz da coğrafi baxımdan üstün mövqedəyik" deyərək gözləməsi ciddi səhv olar.

Çünki rəqib şəhərlər investisiya yatırdığı zaman coğrafi üstünlük təkbaşına kifayət etməyə bilər.

Üstünlüyü qalıcı edən şey infrastruktur deyil, təşkilatlanmadır.

Ərzurumun əsas çatışmazlığı koordinasiya ola bilər

Şəhərlərdə iqtisadi inkişaf çox vaxt yalnız bir qurumun fəaliyyəti ilə baş vermir.

Ticarət və sənaye palatası başqa iş görür.

Yerli idarəetmə başqa sahəyə diqqət yetirir.

Dövlət qurumları öz investisiya proqramları ilə irəliləyir.

Universitetlər müxtəlif layihələr həyata keçirir.

Özəl sektor isə gündəlik kommersiya problemləri ilə məşğul olur.

Bütün bu fəaliyyətlər eyni hədəfdə birləşmədikdə parçalanmış struktur ortaya çıxır.

Halbuki Zəngəzur və Orta Dəhliz kimi genişmiqyaslı inkişaflar Ərzurum üçün daha bütöv yanaşma tələb edir.

Şəhərin ortaq logistika strategiyasına ehtiyacı var.

Məsələn;

Hansı məhsulları ixrac edəcəyik?

Hansı bazarlara çıxacağıq?

Ərzurumun hansı məhsullarda rəqabət üstünlüyü var?

Hansı sahələrə investor cəlb ediləcək?

Palandöken Logistika Mərkəzi hansı sektorların ehtiyaclarına uyğun inkişaf etdiriləcək?

OSB ilə logistika mərkəzi arasındakı əlaqə necə sürətləndiriləcək?

Gömrük proseslərində hansı təkmilləşdirmələr aparılacaq?

Bu sualların hər biri ayrı-ayrı qurumların deyil, Ərzurumun ortaq məsələsidir.

Şəhər artıq "keçid nöqtəsi" düşüncəsindən çıxmalıdır

Ərzurumun keçmişində ticarət yolları var.

Bu günündə də mühüm nəqliyyat bağlantıları mövcuddur.

Gələcəyində isə Zəngəzur və Orta Dəhliz kimi yeni ticarət xətləri var.

Amma keçmişdən bu günə dəyişməyən bir problem varsa, o da budur:

Ərzurum çox vaxt keçid marşrutunun üstünlüyündən danışır, lakin bu keçidi iqtisadi istehsala çevirməyin yollarını kifayət qədər müzakirə etmir.

Artıq bu yanaşma dəyişməlidir.

Bir yük maşınının Ərzurumdan keçməsi xəbər olmamalıdır.

Həmin yük maşınının Ərzurumda yük götürməsi xəbər olmalıdır.

Bir qatarın Ərzurumdan keçməsi təkbaşına uğur sayılmamalıdır.

Həmin qatarın Ərzurumdan ixrac məhsulları daşıması uğur sayılmalıdır.

Bir logistika mərkəzinin mövcudluğu kifayət hesab edilməməlidir.

Həmin mərkəzin istehsalçıya, ixracatçıya və investora nə qədər xidmət göstərdiyi ölçülməlidir.

Çünki real iqtisadi uğur rəqəmlərdə deyil, şəhərdə qalan əlavə dəyərdə ortaya çıxır.

İndi qərar zamanıdır

Zəngəzur dəhlizi Ərzurum üçün bir fürsət ola bilər.

Amma fürsətin özü uğur deyil.

Uğur həmin fürsətdən istifadə edə bilməkdir.

Ərzurum bu gün iki fərqli gələcək arasında seçim edə bilər.

Birinci gələcək;

Yeni yollar çəkilir.

Qatarlar keçir.

Yük maşınları keçir.

Ticarət böyüyür.

Amma şəhər yenə də böyük ölçüdə tamaşaçı olaraq qalır.

İkinci gələcək isə fərqlidir.

İstehsal artır.

Logistika güclənir.

Palandökendən daha səmərəli istifadə olunur.

OSB ilə dəmir yolu inteqrasiya olunur.

Anbar və emal müəssisələri çoxalır.

İxrac yüksəlir.

Və Ərzurum öz ərazisindən keçən ticarətdən öz iqtisadi dəyərini yaradır.

Məncə, artıq hədəf ikinci gələcək olmalıdır.

Çünki məsələ Zəngəzurun Ərzuruma gəlib-gəlməyəcəyi deyil.

Məsələ Zəngəzurun yaradacağı yeni ticarət sistemində Ərzurumun nə qədər güclü iqtisadi aktora çevriləcəyidir.

Bunun üçün isə artıq gözləmək əvəzinə hazırlıq görmək lazımdır.

Şəhərin iş dünyası, dövlət qurumları, yerli idarəetmələri, universitetləri və bütün əlaqədar aktorları eyni masa ətrafında bir araya gəlməlidir.

Çünki tarix boyu şəhərləri böyüdən yollar deyil, yolların təqdim etdiyi fürsətlərdən istifadə edən insanlar olub.

Ərzurumun qarşısındakı yeni yol da məhz budur.

Zəngəzurdan Palandökənə uzanan ticarət xətti həqiqətən qurulacaqsa, Ərzurum artıq özünə bu sualı verməlidir:

Yük keçərkən biz niyə qazanmayaq?

Bəlkə də illərdir cavabını axtardığımız sual məhz budur.

Hakan Dikmen

Telegramda izləyin