Torpaq mübahisələrinin araşdırılması necə aparılır?-AÇIQLAMA

Azərbaycan Respublikasında torpaq münasibətlərinin hüquqi əsaslarını ilk növbədə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, Torpaq Məcəlləsi, Mülki Məcəlləsi, "Torpaq islahatı haqqında", "Torpaq bazarı haqqında", "Torpaq icarəsi haqqında", "Daşınmaz əmlakın dövlət reyestri haqqında" qanunlar, eləcə də torpaq kadastrı, yerquruluşu, şəhərsalma, ətraf mühitin mühafizəsi və digər əlaqəli sahələr üzrə normativ hüquqi aktlar təşkil edir.
Torpaq münasibətlərinin əsas iştirakçıları dövlət və müvafiq dövlət orqanları, bələdiyyələr, fiziki şəxslər və hüquqi şəxslərdir. Əcnəbilərin və xarici hüquqi şəxslərin torpaq münasibətlərində iştirakı isə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş xüsusi şərtlər və məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycan Respublikasında torpaq üzərində dövlət, bələdiyyə və xüsusi mülkiyyət formaları mövcuddur. Bu mülkiyyət formalarının bərabərhüquqluluğu və dövlət tərəfindən qorunması torpaq qanunvericiliyinin əsas prinsiplərindəndir. Mülkiyyət hüququ üç əsas səlahiyyəti əhatə edir: sahiblik, istifadə və sərəncam hüquqları. Sahiblik hüququ torpaq sahəsi üzərində qanunla tanınan faktiki və hüquqi hakimiyyətin həyata keçirilməsini, istifadə hüququ torpaqdan onun hüquqi rejiminə və məqsədli təyinatına uyğun faydalanmağı, sərəncam hüququ isə qanunvericiliyin tələblərinə riayət etməklə torpaq sahəsinin hüquqi taleyini müəyyən etməyi nəzərdə tutur. Məsələn, mülkiyyətçi qanuni şərtlərə əməl etməklə torpaq sahəsini sata, bağışlaya və ya icarəyə verə bilər. Bununla belə, mülkiyyət hüququ məhdudiyyətsiz xarakter daşımır. Torpaqdan istifadə zamanı ekoloji tələblərə, şəhərsalma normalarına, torpağın məqsədli təyinatına və digər qanuni məhdudiyyətlərə əməl olunmalıdır.
Torpaq qanunvericiliyinə əsasən, Azərbaycan Respublikasının torpaq fondu məqsədli təyinatına görə kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlara, yaşayış məntəqələrinin torpaqlarına, sənaye, nəqliyyat, rabitə, müdafiə və digər təyinatlı torpaqlara, xüsusi qorunan ərazilərin torpaqlarına, meşə fondu torpaqlarına, su fondu torpaqlarına və ehtiyat fondu torpaqlarına bölünür. Hər bir kateqoriyanın özünəməxsus hüquqi istifadə rejimi vardır. Məsələn, kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlarda əkinçilik, bağçılıq və heyvandarlıq fəaliyyəti həmin torpaqların hüquqi rejiminə uyğun həyata keçirilməlidir. Belə torpaq sahəsində yaşayış və ya digər qeyri-kənd təsərrüfatı obyektinin tikintisi planlaşdırıldıqda, ilk növbədə həmin fəaliyyətin qanunvericilik baxımından mümkünlüyü, torpağın məqsədli təyinatının dəyişdirilməsinə ehtiyac olub-olmaması və müvafiq icazə prosedurları araşdırılmalıdır.
Torpaq sahəsinin qanuni əsaslarla əldə edilməsi zamanı onun mülkiyyət forması, sahəni təqdim etmək səlahiyyətinə malik subyekt, hüquqi statusu və məqsədli təyinatı müəyyən edilməlidir. Bununla yanaşı, torpaq sahəsinin ayrılması və ya icarəyə verilməsi üçün tələb olunan prosedurlar, müqavilənin mövcudluğu və hüquqi qüvvəsi, hüquqların dövlət qeydiyyatına alınmasının zəruriliyi, eləcə də mövcud məhdudiyyətlər, yüklülüklər və üçüncü şəxslərin hüquqları yoxlanılmalıdır. Dövlət və bələdiyyə torpaqları ilə bağlı qərarlar qəbul edilərkən səlahiyyət bölgüsünə, şəffaflığa, qanunçuluğa və müəyyən edilmiş prosedurlara riayət olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Torpaq sahəsinin ayrılması və ya icarəyə verilməsi müvafiq hüquqi əsaslara və səlahiyyətli subyektin qərarına söykənməlidir.
Torpaq ehtiyatlarının qorunması, münbitliyin saxlanılması və torpaqdan səmərəli istifadə torpaq qanunvericiliyinin mühüm istiqamətlərindəndir. Bu məqsədlə torpaq sahələrindən məqsədli təyinatına uyğun istifadə edilməli, torpağın münbit qatı qorunmalı, eroziya, şoranlaşma, bataqlaşma və çirklənmə hallarının qarşısı alınmalı, torpağın korlanmasına səbəb ola biləcək fəaliyyətlər qanunvericiliyə uyğun qiymətləndirilməli və qanun pozuntuları aşkar edildikdə müvafiq hüquqi tədbirlər görülməlidir. Zərurət yarandıqda pozulmuş torpaqların bərpası və rekultivasiyası həyata keçirilməlidir. Torpaqların mühafizəsi yalnız ekoloji baxımdan deyil, həm də iqtisadi səmərəlilik, kənd təsərrüfatının inkişafı və gələcək nəsillərin torpaq ehtiyatlarından istifadəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Torpaq mübahisələrinin hüquqi cəhətdən düzgün araşdırılması sistemli yanaşma, sənədlərin təhlili və faktiki vəziyyətin müəyyən edilməsini tələb edir. İlk növbədə mübahisənin predmeti və tərəflərin hüquqi statusu müəyyənləşdirilməli, torpaq sahəsinə dair hüquqmüəyyənedici sənədlər və dövlət reyestrindəki məlumatlar araşdırılmalıdır. Daha sonra torpaq sahəsinin sərhədləri, ölçüləri və kadastr məlumatları yoxlanılmalı, faktiki vəziyyət sənədlərlə müqayisə edilməli və zərurət olduqda yerində araşdırma aparılmalıdır. Bundan sonra mübahisəyə tətbiq ediləcək qanunvericilik normaları müəyyənləşdirilməli, səlahiyyətli inzibati orqanın və ya məhkəmənin həll etməli olduğu məsələlər ayrılmalı və toplanmış sübutlara əsaslanan, hüquqi cəhətdən əsaslandırılmış nəticə hazırlanmalıdır. Bu yanaşma torpaq mübahisələrinin obyektiv araşdırılmasına, hüquqların qorunmasına və qanunvericiliyə uyğun qərarların qəbuluna kömək edir.
Torpaq qanunvericiliyi və torpaq münasibətləri sahəsini hüquqi biliklərin, analitik təfəkkürün və məsuliyyətli yanaşmanın birləşdiyi mühüm fəaliyyət istiqaməti hesab edirəm. Bu sahədə əsas yanaşmam torpaq münasibətlərini yalnız sənədlərin rəsmiləşdirilməsi prosesi kimi deyil, mülkiyyət hüquqlarının qorunması, torpaq ehtiyatlarından səmərəli istifadə, qanunçuluğun təmin edilməsi və ictimai maraqların müdafiəsi baxımından kompleks şəkildə qiymətləndirməkdir.
Hesab edirəm ki, peşəkar mütəxəssis Azərbaycan Respublikasının Torpaq Məcəlləsini və əlaqəli normativ hüquqi aktları bilməklə yanaşı, onların müddəalarını konkret hallara düzgün tətbiq etməyi, sənədləri təhlil etməyi, hüquqi riskləri müəyyənləşdirməyi və əsaslandırılmış nəticələr hazırlamağı bacarmalıdır. Peşəkar fəaliyyətimdə qanunçuluq, obyektivlik, şəffaflıq, dəqiqlik və vətəndaşların hüquqlarına hörmət prinsiplərini əsas götürərdim. Hər bir torpaq məsələsində qərarın hüquqi əsaslara söykənməsi, faktlarla təsdiqlənməsi və müəyyən edilmiş prosedurlara uyğun rəsmiləşdirilməsi vacibdir.
Mənim üçün peşəkarlıq yalnız normativ hüquqi aktları bilmək deyil, həm də onları məsuliyyətlə tətbiq etmək, mürəkkəb məsələləri sistemli təhlil etmək və qanunvericiliyə uyğun, əsaslandırılmış həll yolları təklif etməkdir. Torpaq münasibətlərinin düzgün tənzimlənməsi mülkiyyət hüquqlarının etibarlı müdafiəsi, torpaq ehtiyatlarından səmərəli istifadə və qanunçuluğun möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu sahədə peşəkar fəaliyyətin əsasında qüvvədə olan qanunvericiliyin düzgün tətbiqi, sənədlərin dəqiq təhlili, obyektivlik və məsuliyyət dayanmalıdır. Hesab edirəm ki, hər bir torpaq məsələsi faktlara, hüquqi əsaslara və müəyyən edilmiş prosedurlara söykənən yanaşma ilə həll edilməlidir.

Fərid Cəfərli-Əmlak məsələləri üzrə ekspert

Telegramda izləyin