Nə böyük, nə kiçik qardaş: Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərində bərabərlik

Nə böyük, nə kiçik qardaş: Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərində bərabərlik "Bir millət, iki dövlət!" Bu ifadəni Azərbaycanla Türkiyənin dostluğunu, qardaşlığını və ortaq taleyini əks etdirən ən qiymətli siyasi düsturlardan biri kimi qəbul etmişik. Bu sözlər bizim üçün adi diplomatik şüar deyil. Onun arxasında ortaq tarix, mədəniyyət, çətin günlərdə bir-birinə uzanan əllər, sevincini də, kədərini də bölüşən iki xalqın yaddaşı dayanır. Məhz buna görə Türkiyədən gələn hər sözə, hər münasibətə, hər siyasi açıqlamaya həssas yanaşırıq. Çünki qardaşdan gələn sözün çəkisi başqasının sözündən fərqlidir. Elə buna görə də qardaşdan gözləntimiz böyükdür: hörmət, anlayış, səmimiyyət və bərabərlik!
Son günlər Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının təmsilçiləri Leyla Şahin Usta və Muhammet Müfit Aydının Azərbaycanla bağlı açıqlamalarını oxuyarkən istər-istəməz bir sual yaranır: görəsən, qardaşlıqdan danışanlar onun əsl mahiyyətini hər zaman düzgün anlayırlarmı? Azərbaycanla bağlı hər hansı mübahisədə dərhal hökm vermək, öz mövqeyini mübahisəsiz həqiqət kimi təqdim etmək, üstəlik, müstəqil bir dövlətə nə etməli olduğunu göstərmək hansı qardaşlıq anlayışına sığır?
Bəli, Azərbaycanda məktəbli geyimi ilə bağlı qərar müzakirə oluna bilər. Hər kəsin öz fikrini bildirmək hüququ var. Dini etiqad azadlığı, uşaqların təhsil hüququ və dünyəvi təhsil prinsipləri barədə müzakirələr aparmaq da təbiidir. Biz də bu məsələlərin qanunlara, insan hüquqlarına və cəmiyyətin maraqlarına uyğun həll edilməsinin tərəfdarıyıq. Ancaq bir məqamı dəqiq ayırmalıyıq: hər hansı qərarı tənqid etmək başqa şeydir, Azərbaycanın daxili məsələsində özünü hökm verən tərəf kimi aparmaq tamam başqa!
Leyla Şahin Ustanın Azərbaycanı "bu yanlışdan" dönməyə çağırması, Muhammet Müfit Aydının isə ölkəmizi "qardaşlığın tələbini yerinə yetirməyə" səsləməsi məhz bu baxımdan suallar doğurur. Axı Azərbaycanın hansı qərarının doğru, hansının yanlış olduğunu müəyyənləşdirmək səlahiyyəti kimə məxsusdur? Türkiyəli siyasətçilərin öz fikirlərini ifadə etmək hüququ var. Ancaq həmin fikirlər nə vaxtdan Azərbaycan dövlətinə ünvanlanan göstərişə çevrilib? Qardaşlıq nə vaxtdan bir tərəfin danışdığı, digər tərəfin isə dinləməli olduğu münasibət formasına dönüb?
Mənim etirazım Türkiyədən olan siyasətçilərin Azərbaycandakı hər hansı qərarı bəyənməməsinə deyil. Etirazım tənqidin bəzən həddini aşmasına, mürəkkəb məsələlərin dərindən araşdırılmadan hökmə çevrilməsinə və qardaşlıq adı altında siyasi təzyiq təsiri bağışlayan ifadələrin işlədilməsinədir. Biz Türkiyənin fikrini dinləyə, narahatlıqlarını nəzərə ala və mübahisəli məsələləri müzakirə edə bilərik. Ancaq Azərbaycan öz qərarlarını hansısa xarici siyasi xadimin çağırışına görə deyil, öz qanunlarına, milli maraqlarına və xalqının iradəsinə əsasən qəbul etməlidir.
Burada başqa bir sual da ortaya çıxır: niyə eyni meyarlar bütün ölkələrə münasibətdə eyni həssaslıqla tətbiq edilmir?
Orta Asiya respublikalarında da dünyəvi dövlətçilik, milli qanunvericilik, dini geyim və təhsil qaydaları ilə bağlı müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Məsələn, Tacikistan, Özbəkistan və Qazaxıstan dini geyim, dini təhsil və dövlətin dünyəvi xarakteri məsələlərində fərqli hüquqi çərçivələr tətbiq ediblər. Bu ölkələrin qaydaları bir-birindən fərqləndiyi üçün onların vəziyyətini Azərbaycanın vəziyyəti ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz. Bununla belə, sualımız qüvvədə qalır: əgər söhbət dini azadlıqdan, dünyəvilikdən və dövlətin təhsil siyasətindən gedirsə, niyə münasibət bildirənlər bütün ölkələrə eyni hüquqi və siyasi meyarlarla yanaşmırlar?
Niyə Azərbaycanla bağlı məsələ bəzən dərhal emosional müzakirələrə çevrilir, siyasi ittihamların və sərt çağırışların hədəfinə düşür? Niyə ölkəmiz haqqında elə danışılır ki, sanki Azərbaycanın öz dövlətçilik təcrübəsi, tarixi, hüquqi sistemi və qərarvermə səlahiyyəti yoxdur? Məgər Azərbaycan müstəqil dövlət deyilmi? Məgər bizim də öz qanunlarımız, dövlət institutlarımız və milli maraqlarımız yoxdur?
Bu sualları vermək üçün başqa ölkələrdəki bütün hüquqi qaydaların eyni olduğunu iddia etməyə ehtiyac yoxdur. Məsələ qanunların eyniliyində deyil, münasibətdə ardıcıllığın qorunmasındadır. Əgər hansısa siyasətçi dini azadlıq məsələsində prinsipial mövqe tutursa, həmin prinsip yalnız siyasi baxımdan yaxın və ya uzaq hesab etdiyi ölkələrə münasibətdə tətbiq edilməməlidir. Hüquq prinsipləri dostluqdan, siyasi simpatiyadan və geosiyasi maraqlardan asılı olmamalıdır. Əks halda, prinsipiallıq deyilən anlayış seçmə münasibətin pərdəsinə çevrilir.
Məsələ bununla da bitmir. Mənə elə gəlir ki, bəzən Azərbaycana münasibətdə ortaya çıxan yuxarıdan aşağı danışıq tərzi bizi ağrılı bir tarixi xatirəyə qaytarır.
Biz bu "böyük qardaş" münasibətini yetmiş il yaşamışıq!
Sovet hakimiyyəti dövründə bizə dəfələrlə başa salırdılar ki, böyük qardaş daha yaxşı bilir, kiçik qardaş isə onun dediyini etməlidir. Mərkəz qərar verir, respublikalar isə həmin qərarları icra edirdi. Milli maraqlarımızın, dilimizin, tariximizin və taleyimizin hansı həddə qorunacağına çox vaxt özümüz qərar verə bilmirdik. Bizə bərabərlikdən danışılırdı, amma münasibətlərin mahiyyətində çox zaman tabelilik dayanırdı. Böyük qardaşın sözü qanun, kiçik qardaşın narazılığı isə arzuolunmaz səs sayılırdı.
Azərbaycan xalqı bu münasibətin nə demək olduğunu yaxşı bilir. Biz müstəqilliyi yalnız bayrağımızı ucaltmaq, himnimizi səsləndirmək və beynəlxalq təşkilatlarda təmsil olunmaq üçün qazanmadıq. Müstəqillik həm də öz taleyimiz haqqında özümüzün qərar verməyimiz deməkdir. Başqasının məsləhətini dinləmək, onun təcrübəsindən faydalanmaq mümkündür. Ancaq başqasının iradəsinə tabe olmaq tamam başqa məsələdir.
İndi təsəvvür edin: yetmiş il "böyük qardaş" münasibətinin ağırlığını yaşamış bir xalqa yenidən hansısa məsələdə yuxarıdan aşağı danışılır. Üstəlik, bunu bizim ən yaxın qardaşlarımız hesab etdiyimiz ölkənin siyasi təmsilçiləri edirlər. Belə məqamda həssaslığımızı qəribə qarşılamaq olmaz. Bizim üçün məsələ yalnız məktəbli forması, hicab və ya bir deputatın paylaşımı deyil. Əsas məsələ müstəqilliyimizə necə yanaşıldığıdır.
Biz Türkiyəni Rusiya ilə eyniləşdirmirik və tarixi müqayisəni də tam eynilik kimi təqdim etmirik. Türkiyə ilə Azərbaycan münasibətlərinin özünəməxsus tarixi, mahiyyəti və strateji əhəmiyyəti var. Ancaq tarixin bizə öyrətdiyi mühüm bir dərs var: qardaşlıq adı altında belə, heç bir dövlət digərinin üzərində üstünlük iddiası ilə çıxış etməməlidir. Bir vaxtlar "böyük qardaş"ın kim olduğunu və onunla münasibətlərin necə qurulduğunu görmüşük. Ona görə də bu gün kimsə qardaşlıqdan danışarkən özünü hökm verən tərəf, Azərbaycanı isə göstəriş gözləyən tərəf kimi təsəvvür edirsə, buna etiraz etmək həm hüququmuz, həm də mənəvi məsuliyyətimizdir.
Türkiyənin Azərbaycanın müstəqilliyinə verdiyi dəstəyi və çətin anlarımızda göstərdiyi həmrəyliyi heç kim inkar edə bilməz. Biz bunu unutmamışıq və unutmayacağıq. Elə buna görə də Türkiyədən gözləntimiz başqalarından fərqlidir. İstəyirik ki, Türkiyənin siyasi xadimləri Azərbaycan haqqında danışarkən münasibətlərimizin həssaslığını nəzərə alsınlar. Qardaşın sözü ürəkdən gəlməli, narahatlığı hörmətlə ifadə olunmalıdır. Qardaşlıq siyasi üstünlük nümayiş etdirmək vasitəsinə çevrilməməlidir.
Azərbaycanın da səhvləri ola bilər. Biz dövlətimizin qəbul etdiyi hər qərarın müzakirədən kənar olduğunu iddia etmirik. Əksinə, müstəqil dövlət olmaq həm də qəbul etdiyimiz qərarların nəticələrinə görə məsuliyyət daşımaq deməkdir. Qərarlarımızı tənqid edənlərə qapımızı bağlamırıq. Ancaq tənqid faktlara söykənməli, hüquqi əsaslarla aparılmalı və qarşı tərəfin bərabərhüquqlu statusuna hörmətlə yanaşmalıdır. Dostluq naminə həqiqəti gizlətmək lazım deyil. Amma dostluq naminə danışarkən həqiqəti araşdırmadan hökm vermək də doğru deyil.
Ən əsası, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətlər ayrı-ayrı siyasətçilərin emosional açıqlamalarından daha böyükdür. Bu münasibətləri qorumaq üçün hər kəs öz sözünün məsuliyyətini anlamalıdır. Bir deputatın sosial şəbəkədəki paylaşımı iki xalqın qardaşlığının ölçüsü deyil. Eyni zamanda, həmin paylaşımın yaratdığı sualları dilə gətirmək də Türkiyəyə düşmənçilik demək deyil. Əksinə, səmimi dostluq qarşılıqlı iradları dinləməyi, yanlış anlaşılmaları aradan qaldırmağı və bir-birinin müstəqilliyinə hörmət etməyi tələb edir.
Mən bir daha soruşuram: məgər qardaşlıq budurmu? Bir ölkənin siyasi nümayəndəsi digər ölkənin daxili məsələsi haqqında danışarkən öz mövqeyini mübahisəsiz həqiqət kimi təqdim etsin, üstəlik, həmin ölkəyə nə etməli olduğunu göstərsin? Məgər qardaşlıq birinin göstəriş verməsi, digərinin isə bunu minnətdarlıqla qəbul etməsi deməkdir?
Xeyr! Qardaşlıq bərabərlikdir, qarşılıqlı hörmətdir, etimaddır. Qardaşlıq bir-birinin dövlətçilik hüququnu tanımaq, fikir ayrılığı yarananda belə, hörmət çərçivəsini qorumaqdır. Qardaşlıq münasibətlərində nə böyük, nə də kiçik qardaş olmalıdır. İki müstəqil dövlət, iki suveren iradə və bir-birinə hörmət edən iki xalq olmalıdır.
"Bir millət, iki dövlət" ifadəsinin həqiqi mənası da məhz budur. Bu sözlər Azərbaycanın Türkiyəyə tabe olmasını deyil, iki müstəqil dövlətin ortaq tarixi və mənəvi bağlar əsasında bir-birinə dəstək verməsini ifadə edir. Biz Türkiyə ilə qardaşlığımızı qorumaq istəyirik. Amma bu qardaşlığın qarşılıqlı hörmət və bərabərlik üzərində qurulmasını da istəyirik.
Çünki qardaşlıq başqa şeydir, müstəqil dövlətə ağıl öyrətmək, onun daxili işlərinə qarışmaq tamam başqa!