Zəfər Günü və Şuşa: milli iradənin təntənəsi, tarixi ədalətin bərpası və Böyük Qayıdışın strateji əhəmiyyəti

Azərbaycanın müasir tarixində 8 Noyabr - Zəfər Günü dövlətçilik salnaməsinin ən mühüm hadisələrindən biri, Şuşanın azadlığı isə həmin tarixi qələbənin hərbi, siyasi və mənəvi mahiyyətini özündə birləşdirən rəmzdir. Bu qələbə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ olmaqla yanaşı, xalqın milli özünüdərkinə, dövlətin beynəlxalq mövqeyinə və regionda yaranan yeni reallıqlara ciddi təsir göstərdi. Zəfərin əsl mahiyyətini anlamaq üçün onu yalnız 44 günlük müharibənin nəticəsi kimi deyil, uzun illər davam edən münaqişənin, işğalın doğurduğu humanitar problemlərin və Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək iradəsinin tarixi kontekstində qiymətləndirmək lazımdır.

Şuşa bu tarixin mərkəzində dayanan şəhərdir. XVIII əsrdə Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən əsası qoyulan şəhər sonrakı dövrlərdə Azərbaycanın siyasi, ictimai və mədəni həyatında mühüm rol oynayıb. Şuşanın Azərbaycan musiqisinin, xüsusilə muğam sənətinin, poeziyanın, teatrın və ədəbi düşüncənin inkişafında oynadığı rol onun milli kimliyimizdəki yerini müəyyənləşdirib. Bu şəhər təkcə memarlıq abidələri və tarixi məkanları ilə deyil, yetişdirdiyi görkəmli sənətkarlarla da Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Buna görə Şuşanın işğalı xalqımız üçün ərazi itkisi ilə yanaşı, milli-mənəvi irsə vurulan ağır zərbə idi.

1992-ci il mayın 8-də Şuşanın işğalı Qarabağ münaqişəsinin ən ağrılı hadisələrindən biri oldu. Şəhərin itirilməsi bölgədə hərbi-strateji vəziyyətə ciddi təsir göstərdi, yerli əhali doğma yurdlarından didərgin düşdü, tarixi-mədəni irsimizin qorunması ilə bağlı ciddi problemlər yarandı. Uzun illər ərzində Şuşanın azad edilməsi Azərbaycanın ictimai-siyasi gündəliyində mühüm yer tutdu. Bununla belə, tarixi hədəfə çatmaq üçün yalnız siyasi bəyanatlar kifayət etmirdi. Güclü iqtisadiyyat, müdafiə qabiliyyəti, peşəkar ordu, diplomatik fəaliyyət və cəmiyyətin milli birliyi vahid strategiya çərçivəsində formalaşdırılmalı idi.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi bu strategiyanın həlledici sınağına çevrildi. Azərbaycan Ordusunun əməliyyatları nəticəsində işğal altında olan bir sıra ərazilər azad edildi, mühüm strateji mövqelər üzərində nəzarət bərpa olundu. Müharibənin gedişində hərbi əməliyyatların təşkili, texnoloji imkanlardan istifadə və döyüş bölmələrinin koordinasiyası müasir müharibə təcrübəsi baxımından da diqqət çəkdi. Eyni zamanda, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin nümayiş etdirdiyi həmrəylik, könüllülərin dəstəyi və informasiya müstəvisində aparılan fəaliyyət dövlətin ümumi səfərbərlik imkanlarını göstərdi.

Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi uğurlar noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi ilə tarixi mərhələyə çatdı. Şəhərin mürəkkəb relyefi və strateji mövqeyi hərbi əməliyyatları xüsusilə çətinləşdirirdi. Şuşa uğrunda döyüşlərdə Azərbaycan hərbçilərinin göstərdiyi qəhrəmanlıq, fədakarlıq və döyüş əzmi qələbənin əldə edilməsində mühüm rol oynadı. Şuşanın azad edilməsi müharibənin sonrakı gedişinə təsir göstərən əsas hadisələrdən biri oldu və hərbi-siyasi vəziyyətin dəyişməsində mühüm əhəmiyyət daşıdı.

Şuşanın azadlığı ilə bağlı mühüm məqam ondan ibarətdir ki, şəhərin əhəmiyyəti yalnız hərbi-strateji mövqeyi ilə məhdudlaşmırdı. Şuşa Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında xüsusi yer tutduğuna görə onun azad edilməsi cəmiyyətin mənəvi vəziyyətinə də böyük təsir göstərdi. Bu hadisə illərlə doğma yurdlarına qayıtmaq arzusu ilə yaşayan məcburi köçkünlər üçün ümidin gerçəkləşməsi, bütövlükdə xalq üçün isə tarixi ədalətin bərpası kimi qəbul olundu. Şuşa üzərində Azərbaycan bayrağının dalğalanması dövlət suverenliyinin və milli iradənin rəmzinə çevrildi.

Azərbaycan Prezidentinin 3 dekabr 2020-ci il tarixli sərəncamı ilə 8 Noyabrın Zəfər Günü elan edilməsi bu tarixi hadisənin dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilməsi məqsədi daşıyırdı. Bayram tarixinin Şuşanın azad edildiyi günlə əlaqələndirilməsi qələbənin hərbi nəticəsi ilə onun mənəvi-siyasi əhəmiyyəti arasındakı bağlılığı göstərir. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanat isə hərbi əməliyyatların dayandırılması və regionda yeni siyasi mərhələnin başlanması ilə nəticələndi. Bununla belə, müharibədən sonrakı dövrün əsas vəzifəsi qazanılmış nəticələri dayanıqlı sülhə, təhlükəsizliyə və sosial-iqtisadi inkişafa çevirmək oldu.

Zəfər Gününün təhlilində Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyində baş verən dəyişikliklər də nəzərə alınmalıdır. Ərazi bütövlüyünün bərpası ölkənin regional siyasətdəki imkanlarını genişləndirdi, nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin inkişafı və iqtisadi əməkdaşlıq üçün yeni perspektivlər yaratdı. Lakin hərbi qələbənin uzunmüddətli siyasi nəticələri avtomatik şəkildə formalaşmır. Bunun üçün diplomatik münasibətlərin inkişafı, sərhəd təhlükəsizliyi, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və region ölkələri arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində ardıcıl fəaliyyət tələb olunur. Azərbaycanın qarşısında dayanan strateji məqsədlərdən biri də əldə edilmiş qələbəni regionda davamlı sülh və əməkdaşlıq üçün möhkəm zəminə çevirməkdir.

Şuşanın azad edilməsindən sonra şəhərin bərpası və mədəni həyatının canlandırılması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. 2021-ci il mayın 7-də Şuşanın Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi şəhərin tarixi və mənəvi əhəmiyyətinin rəsmi səviyyədə təsdiqi idi. Tarixi abidələrin bərpası, infrastrukturun yenilənməsi, mədəni tədbirlərin təşkili və turizm imkanlarının inkişaf etdirilməsi Şuşanın əvvəlki mövqeyinin qaytarılmasına xidmət edir. "Xarıbülbül" Beynəlxalq Musiqi Festivalı və Vaqif Poeziya Günləri şəhərin mədəni irsinin yaşadılmasının və beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasının mühüm vasitələridir.

Şuşa Günü ilə bağlı mühüm tarixi məqam da dəqiqliklə qeyd edilməlidir. 31 iyul 2023-cü il tarixli sərəncamla işğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər günlərinin təsis edilməsi çərçivəsində 8 noyabr Şuşa Şəhəri Günü müəyyənləşdirilib. Beləliklə, Şuşanın azad edildiyi gün həm Zəfər Günü, həm də Şuşa Şəhəri Günü kimi qeyd olunur. Mayın 8-i isə Şuşanın 1992-ci ildə işğal edildiyi tarixdir və şəhərin azad olunması ilə bağlı rəsmi şəhər günü noyabrın 8-nə təsadüf edir. Bu fərqin düzgün göstərilməsi tarixi faktların dəqiq təqdimatı baxımından əhəmiyyətlidir.

Zəfərdən sonrakı dövrün ən mühüm istiqamətlərindən biri Böyük Qayıdış prosesidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, yolların və kommunal infrastrukturun yaradılması, məktəb və tibb müəssisələrinin istifadəyə verilməsi azad edilmiş ərazilərdə həyatın bərpasına yönəlib. Lakin bu prosesin uğuru yalnız tikilən binaların və salınan yolların sayı ilə ölçülə bilməz. Qayıdan insanların daimi işlə təmin olunması, təhsil və səhiyyə xidmətlərinə çıxışı, sosial müdafiəsi və təhlükəsiz yaşayış şəraitinin yaradılması əsas göstəricilər olmalıdır. Ərazilərin minalardan təmizlənməsi də insanların təhlükəsiz qayıdışı üçün vacib şərtdir.

Böyük Qayıdışın strateji əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, bu proses Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasını real sosial-iqtisadi nəticələrlə tamamlamalıdır. Uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların öz evlərinə qayıtması tarixi ədalətin bərpasının humanitar tərəfidir. Eyni zamanda, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması, sahibkarlıq imkanlarının genişləndirilməsi, kənd təsərrüfatı, turizm, sənaye və xidmət sahələrinin inkişafı ölkənin ümumi iqtisadi potensialına töhfə verə bilər. Bu məqsədlərə çatmaq üçün dövlət investisiyaları ilə yanaşı, özəl sektorun fəaliyyəti və yeni iş yerlərinin yaradılması da mühüm rol oynayır.

Qələbənin mənəvi ölçüsü isə şəhidlərimizin xatirəsi və qazilərimizin fədakarlığı ilə müəyyən olunur. Vətən müharibəsində və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda aparılan döyüşlərdə həyatını itirən hərbçilərimizin qəhrəmanlığı xalqımızın yaddaşında əbədi yaşayacaq. Şəhid ailələrinə diqqət, qazilərin sosial təminatı, tibbi və psixoloji dəstəyi, onların əmək bazarına və ictimai həyata inteqrasiyası dövlət və cəmiyyət üçün uzunmüddətli məsuliyyətdir. Zəfərin qeyd edilməsi bu məsuliyyəti də xatırlatmalı, vətənpərvərlik anlayışı konkret sosial dəstək və ictimai həmrəyliklə tamamlanmalıdır.

Zəfər Günü və Şuşa Şəhəri Günü gənc nəslin tarixi yaddaşının formalaşmasında da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu tarixlərin məktəblərdə, ali təhsil müəssisələrində və ictimai platformalarda yalnız mərasim xarakterli tədbirlərlə məhdudlaşmaması vacibdir. Müharibənin tarixi, Şuşanın mədəni irsi, şəhidlərin həyat yolu, qazilərin təcrübəsi və azad edilmiş ərazilərin bərpası haqqında əsaslandırılmış biliklərin yayılması gənclərin vətəndaşlıq məsuliyyətini gücləndirə bilər. Tarixi yaddaşın qorunması faktların dəqiq öyrənilməsi, mədəni irsə hörmət və gələcək nəsillərə sülhün dəyərinin çatdırılması ilə daha da möhkəmlənir.

Bu gün Şuşa yalnız keçmişin xatirəsi deyil, Azərbaycanın gələcəyə yönəlmiş inkişaf strategiyasının da mühüm simvollarından biridir. Onun tarixi irsinin qorunması, müasir infrastrukturla inkişaf etdirilməsi və beynəlxalq mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi şəhərin regional əhəmiyyətini artıra bilər. Eyni zamanda, Qarabağda bərpa-quruculuq işlərinin davamlılığı, qayıdan sakinlərin rifahı və regionda sabitliyin möhkəmləndirilməsi qələbənin real nəticələrinin gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün əsas şərtlərdir.

Nəticə etibarilə, Zəfər Günü Azərbaycan dövlətinin və xalqının tarixində hərbi qələbə ilə yanaşı, milli iradənin, dövlətçilik məsuliyyətinin və tarixi yaddaşın təntənəsidir. Şuşanın azad edilməsi bu qələbənin ən parlaq simvollarından biri kimi Azərbaycanın müasir tarixində xüsusi yer tutur. Qarşıdakı əsas vəzifə qazanılmış nailiyyətləri qorumaq, azad edilmiş əraziləri dayanıqlı inkişaf məkanına çevirmək, tarixi-mədəni irsi yaşatmaq və regionda davamlı sülhün möhkəmlənməsinə töhfə verməkdir. Zəfərin həqiqi davamı yalnız keçmiş qələbəni xatırlamaq deyil, onun yaratdığı imkanlardan istifadə edərək daha təhlükəsiz, firavan və inkişaf etmiş gələcək qurmaqdır.

Müşfiq Cəfərov
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin