Diplomatiyanın görünməyən tərəzisi: Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində qarşılıqlı hörmətin sınağı

Beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlərin bir-birinə münasibəti təkcə imzalanan sənədlərlə, verilən bəyanatlarla və keçirilən görüşlərlə ölçülmür. Bəzən protokolun ilk baxışdan adi görünən bir detalı daha geniş siyasi mənzərəni anlamağa imkan verir. Zirvə görüşündə kimin iştirak etməsi, dövləti hansı səviyyəli nümayəndənin təmsil etməsi, rəhbərin hansı tədbirə qatılması diplomatik gündəliyin adi məsələləri sayıla bilər. Lakin bu qərarların necə qəbul edilməsi və qarşı tərəf tərəfindən necə qarşılanması münasibətlərin siyasi mədəniyyəti haqqında da müəyyən təsəvvür yaradır.

Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlərə bu baxımdan yanaşdıqda məsələ daha həssas məna qazanır. Çünki iki ölkənin əlaqələri adi qonşuluq və tərəfdaşlıq çərçivəsinə sığmır. Ortaq tarixi yaddaş, dil və mədəniyyət yaxınlığı, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq, iqtisadi əlaqələr və siyasi müttəfiqlik bu münasibətlərin əsas dayaqlarını təşkil edir. 2021-ci ildə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi də Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrini müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldən mühüm sənəd kimi tarixə düşüb. Belə bir münasibətin gücü isə yalnız yüksək səviyyəli bəyanatlarla deyil, gündəlik diplomatik təcrübədə də özünü göstərməlidir.

Son günlər diplomatik təmsilçiliklə bağlı gündəmə gələn məsələlər bu mövzunu yenidən müzakirə etməyə əsas verir. 2024-cü il iyulun 6-da Şuşada keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının qeyri-rəsmi Zirvə görüşündə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan iştirak etməmiş, ölkəsini vitse-prezident Cövdət Yılmaz təmsil etmişdi. İndi isə Türkiyədə keçiriləcək TDT Zirvə görüşündə Azərbaycanı Prezident İlham Əliyevin deyil, xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun təmsil etməsi nəzərdə tutulur. Azərbaycanın dövlət başçısının həmin gün Bakıda keçirilən FIFA U-15 Dünya Çempionatı və Festivalının finalçılarını mükafatlandırması planlaşdırılıb.

Bu iki hadisəni eyniləşdirmək düzgün olmazdı. Hər bir dövlət başçısının öz ölkəsinin gündəliyindən irəli gələn öhdəlikləri, əvvəlcədən planlaşdırılmış tədbirləri və müxtəlif səbəblərlə bağlı qəbul etdiyi qərarlar var. Bir sammitdə iştirak etməmək öz-özlüyündə münasibətlərə verilən qiymət və ya siyasi mesaj demək deyil. Eyni zamanda, belə qərarların diplomatik ənənələr və qarşılıqlı hörmət kontekstində müzakirə olunması da təbiidir. Əsas məsələ ayrı-ayrı hadisələrdən emosional nəticələr çıxarmaq deyil, münasibətlərin bütöv mənzərəsini obyektiv qiymətləndirməkdir.

Diplomatiyanın mühüm prinsiplərindən biri qarşılıqlılıqdır. Bu prinsip dövlətlərin bir-birinə münasibətdə müəyyən tarazlığı gözləməsini, hüquq və öhdəliklərə bərabər yanaşmasını nəzərdə tutur. Lakin qarşılıqlılıq hər hadisəyə eyni formada cavab vermək, əvvəlki qərarı təkrarlamaq və ya diplomatik münasibətləri hesablaşmalar silsiləsinə çevirmək demək deyil. Əsl qarşılıqlılıq qarşı tərəfin maraqlarını anlamaq, qərarların səbəblərini nəzərə almaq və münasibətlərin ümumi mənafeyini qorumaq bacarığıdır.

Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrində bu məqam xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İki ölkənin müttəfiqliyi yalnız dövlət başçılarının şəxsi münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Bu əlaqələrin hüquqi əsasları, hökumətlərarası mexanizmləri, müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı, iqtisadi layihələri və beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində ortaq fəaliyyəti var. Buna görə də ayrı-ayrı tədbirlərdə iştirak səviyyəsindən münasibətlərin bütövlüyü haqqında qəti nəticə çıxarmaq düzgün olmaz. Dövlətlərarası əlaqələrin real məzmunu daha geniş göstəricilərlə müəyyənləşir.

Bununla belə, diplomatik protokolun rəmzi əhəmiyyətini də kiçiltmək olmaz. Dövlət başçısının beynəlxalq toplantıda iştirakı həmin tədbirə verilən siyasi əhəmiyyətin göstəricilərindən biri ola bilər. Ancaq bu, yeganə göstərici deyil. Bəzən prezidentin iştirak edə bilmədiyi görüşdə ölkəni vitse-prezident, baş nazir və ya xarici işlər naziri təmsil edir və müvafiq siyasi dialoq davam etdirilir. Təmsilçilik səviyyəsi ilə münasibətlərin keyfiyyəti arasında həmişə birbaşa və dəyişməz əlaqə mövcud deyil. Bununla belə, xüsusilə strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərində simvolik jestlərin də diqqətlə nəzərə alınması vacibdir.

Azərbaycan və Türkiyə arasında münasibətlərin dayanıqlılığı məhz belə həssas məqamlara sağlam yanaşmadan asılıdır. Tərəflər bir-birinin qərarlarını yalnız protokol səviyyəsində deyil, həmin qərarların arxasında dayanan obyektiv səbəbləri nəzərə almaqla qiymətləndirməlidirlər. Eyni zamanda, qarşılıqlı diqqət və həssaslıq birtərəfli gözlənti olmamalıdır. Münasibətlərin möhkəmliyi hər iki tərəfin ortaq maraqlara eyni məsuliyyətlə yanaşması ilə artır.

Bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatı da Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığının mühüm platformalarından biridir. Təşkilatın əhəmiyyəti yalnız zirvə görüşlərinin keçirilməsi ilə məhdudlaşmır. Ortaq nəqliyyat marşrutlarının inkişafı, ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi, enerji təhlükəsizliyi, rəqəmsal iqtisadiyyat, təhsil və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlıq daha uzunmüddətli və konkret nəticələr tələb edir. Zirvə görüşlərində qəbul edilən qərarların real layihələrə çevrilməsi, üzv dövlətlərin maraqlarının uzlaşdırılması və ortaq təşəbbüslərin həyata keçirilməsi təşkilatın nüfuzunu gücləndirən əsas amillərdir.

Azərbaycanın Türkiyədə keçiriləcək sammitdə xarici işlər naziri səviyyəsində təmsil olunması da bu geniş gündəliyin bir hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Əsas məsələ Azərbaycanın təşkilat çərçivəsində mövqeyinin ifadə edilməsi, razılaşdırılmış məsələlər üzrə dialoqun davam etdirilməsi və qəbul edilən qərarların icrasında iştirakıdır. Dövlət başçılarının iştirakı mühüm siyasi hadisə olsa da, diplomatiya yalnız bir görüşdən ibarət deyil. O, gündəlik məsləhətləşmələr, danışıqlar, qarşılıqlı səfərlər və institusional əməkdaşlıq vasitəsilə davam edən mürəkkəb prosesdir.

Azərbaycan və Türkiyənin qarşısında dayanan regional və beynəlxalq çağırışlar da bu əməkdaşlığın ardıcıl olmasını zəruri edir. Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülhün təmin edilməsi, nəqliyyat və logistika imkanlarının genişləndirilməsi, enerji layihələrinin inkişafı, iqtisadi əlaqələrin dərinləşdirilməsi iki ölkənin birgə səylərini tələb edən istiqamətlərdir. Belə şəraitdə diplomatik protokol ətrafında yaranan müzakirələr münasibətləri zəiflədən qarşılıqlı ittihamlara deyil, daha aydın anlaşmaya və siyasi dialoqa xidmət etməlidir.

Müttəfiqlik münasibətləri hər iki tərəfin maraqlarına hörmət göstərilməsini tələb edir. Bu hörmət nə bütün qərarların mütləq eyni olması, nə də hər bir protokol məsələsinin siyasi mübahisəyə çevrilməsi deməkdir. Əksinə, güclü münasibətlər fərqli vəziyyətlərdə də ortaq məqsədləri qorumaq, anlaşılmazlıqları təmkinlə aradan qaldırmaq və əməkdaşlığın davamlılığını təmin etmək bacarığı ilə seçilir.

Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin əsas üstünlüyü onların tarixi və mənəvi yaxınlıqla yanaşı, konkret siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarına söykənməsidir. Bu əlaqələri daha da gücləndirmək üçün qarşılıqlı hörmətin gündəlik diplomatik praktikada qorunması, qərarların obyektiv qiymətləndirilməsi və ortaq layihələrin nəticələrinə üstünlük verilməsi vacibdir. Diplomatiyanın görünməyən tərəzisi də məhz burada işə düşür: tərəflərin bir-birinə münasibəti ayrı-ayrı jestlərdən daha çox, zaman ərzində formalaşan davranış və əməkdaşlıq ənənəsi ilə ölçülür.

Şəmsi Qoca

Telegramda izləyin