Böyük Qayıdışın strateji mərhələsi: Məcburi köçkünlərin doğma torpaqlara mərhələli köçürülməsi yeni reallıqlar yaradır

Azərbaycanın müasir tarixində Böyük Qayıdış prosesi dövlətçilik, milli həmrəylik və tarixi ədalətin bərpası baxımından xüsusi yer tutur. Uzun illər doğma torpaqlarından didərgin düşmüş yüz minlərlə insanın öz yurdlarına qayıtması yalnız sosial-humanitar məsələ deyil, həm də Azərbaycanın postmüharibə dövründə müəyyən etdiyi strateji inkişaf siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri, yeni yaşayış məntəqələrinin salınması və məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə köçürülməsi ölkənin qarşısında dayanan mühüm tarixi vəzifənin ardıcıl şəkildə yerinə yetirildiyini göstərir.

Böyük Qayıdışın mahiyyətini düzgün qiymətləndirmək üçün bu prosesə yalnız köçürülmə prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Söhbət onilliklər ərzində dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulmasından, iqtisadi həyatın bərpasından, sosial infrastrukturun formalaşdırılmasından və insanların doğma torpaqlarında davamlı yaşayışının təmin edilməsindən gedir. Başqa sözlə, məqsəd insanları sadəcə öz yurdlarına qaytarmaq deyil, onların həmin ərazilərdə normal həyat şəraitinə malik olmasına nail olmaqdır.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən Böyük Qayıdış siyasəti məhz bu strateji yanaşmaya əsaslanır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan quruculuq işləri dövlətin qarşıya qoyduğu hədəflərin miqyasını və siyasi iradəsini nümayiş etdirir. Yeni yolların çəkilməsi, hava limanlarının tikilməsi, elektrik enerjisi, qaz, su və rabitə infrastrukturunun yaradılması, yaşayış binalarının, məktəblərin, xəstəxanaların və digər sosial obyektlərin istifadəyə verilməsi qayıdışın sistemli xarakter daşıdığını təsdiqləyir.

Məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə köçürülməsi isə həm iqtisadi, həm də sosial baxımdan zəruri yanaşmadır. Çünki uzun illər işğal altında qalmış ərazilərdə yaşayışın bərpası mürəkkəb və çoxşaxəli prosesdir. Hər bir yaşayış məntəqəsində təhlükəsizlik, kommunal xidmətlər, nəqliyyat əlçatanlığı, təhsil, səhiyyə və məşğulluq imkanları təmin edilməlidir. Bu şərtlər formalaşmadan insanların kütləvi şəkildə köçürülməsi davamlı nəticə verməyə bilər. Ona görə də mərhələli yanaşma qayıdışın keyfiyyətini, təhlükəsizliyini və uzunmüddətli səmərəliliyini təmin edən mühüm mexanizmdir.

Burada diqqət çəkən əsas məqamlardan biri qayıdışın könüllülük və sosial uyğunlaşma prinsipləri əsasında həyata keçirilməsidir. Uzun illər müxtəlif bölgələrdə yaşamış ailələrin doğma torpaqlarına qayıtması onların həyatında yeni mərhələnin başlanması deməkdir. Bəzi ailələrin üzvləri artıq başqa şəhərlərdə əmək fəaliyyəti qurub, uşaqları müxtəlif təhsil müəssisələrində oxuyur. Bu baxımdan köçürülmə zamanı ailələrin sosial vəziyyətinin, məşğulluq imkanlarının və yaşayış şəraitinin nəzərə alınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Digər tərəfdən, Böyük Qayıdışın uğuru yalnız tikilən evlərin və istifadəyə verilən obyektlərin sayı ilə ölçülə bilməz. Əsas məsələ həmin ərazilərdə dayanıqlı iqtisadi və sosial mühitin formalaşdırılmasıdır. İnsan doğma kəndinə qayıtdıqdan sonra işləmək, gəlir əldə etmək, övladlarını təhsillə təmin etmək və ailəsinin gələcəyini qurmaq imkanına malik olmalıdır. Bu səbəbdən Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda sahibkarlığın inkişafı, yeni iş yerlərinin açılması, kənd təsərrüfatı və sənaye müəssisələrinin yaradılması, turizm potensialının reallaşdırılması xüsusi aktuallıq kəsb edir.

Əslində, Böyük Qayıdış həm də ölkənin iqtisadi xəritəsinin yenidən formalaşmasına təsir göstərən mühüm prosesdir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin zəngin təbii resursları, kənd təsərrüfatı imkanları, turizm potensialı və əlverişli coğrafi mövqeyi Azərbaycanın ümumi iqtisadi inkişafına yeni töhfələr verə bilər. Bu imkanların reallaşdırılması isə bölgəyə qayıdan əhalinin yalnız yaşayışını deyil, iqtisadi fəallığını da təmin edəcək.

Prosesin qarşısında duran ən ciddi problemlərdən biri mina təhlükəsidir. İşğal dövründə ərazilərin minalarla və digər partlayıcı sursatlarla çirkləndirilməsi insanların təhlükəsizliyini təhdid edən əsas amillərdəndir. Mina təmizləmə işləri böyük vaxt və maliyyə resursları tələb edir. Bu təhlükə tikinti-quruculuq layihələrinin həyata keçirilməsinə, əkin sahələrinin istifadəsinə və bəzi ərazilərdə məskunlaşmanın sürətinə təsir göstərir. Buna görə də minatəmizləmə fəaliyyəti Böyük Qayıdışın əsas prioritetlərindən biri olaraq qalmalıdır.

Məsələnin digər mühüm tərəfi sosial infrastrukturun inkişafıdır. Məktəblərin, məktəbəqədər təhsil müəssisələrinin, tibb ocaqlarının, mədəniyyət mərkəzlərinin və digər xidmət obyektlərinin fəaliyyəti bölgədə normal həyatın formalaşması üçün vacibdir. Xüsusilə uşaqların və gənclərin doğma torpaqlarda təhsil alması, yeni nəsillərin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda böyüməsi tarixi və mənəvi baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu, həm də həmin ərazilərdə sosial bağlılığın və milli kimliyin gələcək nəsillərə ötürülməsinin təminatıdır.

Mərhələli köçürülmə prosesində ictimai kommunikasiya da xüsusi diqqət tələb edir. Köçürülmə qaydaları, yaşayış məntəqələrinin hazır olma vəziyyəti, ailələrin seçim imkanları, sosial təminat və məşğulluq məsələləri barədə əhalinin mütəmadi məlumatlandırılması vacibdir. Çünki insanların gözləntilərinin düzgün idarə olunması, müraciətlərinin vaxtında cavablandırılması və qarşılaşdıqları problemlərin operativ həlli dövlət-vətəndaş münasibətlərində etimadı daha da gücləndirir.

Bununla yanaşı, qayıdan əhalinin yeni yaşayış mühitinə uyğunlaşmasına dəstək göstərilməsi də vacibdir. Uzun illər başqa bölgələrdə yaşamış insanların bir hissəsi üçün doğma yurda qayıdış sevinc və qürurla yanaşı, müəyyən sosial və psixoloji dəyişikliklər də yarada bilər. Bu səbəbdən yerli icmaların formalaşması, sosial xidmətlərin əlçatanlığı, ictimai iştirakçılığın təşviqi və məşğulluq proqramlarının genişləndirilməsi qayıdışın dayanıqlılığını artıran amillərdir.

Böyük Qayıdışın siyasi və geosiyasi əhəmiyyəti də xüsusi vurğulanmalıdır. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdikdən sonra azad edilmiş ərazilərdə həyatın yenidən qurulmasını dövlət siyasətinin prioritetinə çevirib. Bu, ölkənin müharibədən sonrakı mərhələdə yalnız bərpa deyil, inkişaf və quruculuq strategiyası həyata keçirdiyini göstərir. Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda müasir infrastrukturun yaradılması Azərbaycanın regional mövqelərinin möhkəmlənməsinə, yeni iqtisadi və nəqliyyat imkanlarının formalaşmasına da xidmət edir.

Nəticə etibarilə, məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qaytarılması Azərbaycanın qarşısında duran tarixi missiyanın mühüm tərkib hissəsidir. Bu prosesin uğuru dövlətin maliyyə və təşkilati imkanları ilə yanaşı, cəmiyyətin həmrəyliyindən, qurumların məsuliyyətindən və insanların fəal iştirakından da asılıdır. Əsas hədəf Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda sadəcə yaşayış məntəqələri yaratmaq deyil, iqtisadi cəhətdən güclü, sosial baxımdan təminatlı və uzunmüddətli inkişaf potensialına malik yaşayış mühiti formalaşdırmaqdır.

Bu gün doğma yurduna qayıdan hər bir ailə Azərbaycanın tarixi qələbəsinin real nəticəsini yaşayır. Bir vaxtlar viran qoyulmuş şəhər və kəndlərdə həyatın yenidən canlanması, evlərdə işıqların yanması, məktəblərdə uşaqların səsinin eşidilməsi Böyük Qayıdışın ən böyük mənəvi göstəricisidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun dirçəlişi isə yalnız keçmişin bərpası deyil, Azərbaycanın gələcəyinə hesablanmış yeni inkişaf mərhələsidir.

Naqif Həmzəyev
Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin