Məişət zorakılığı, təhqir və hörmətsizlik - hansı hallarda mənəvi təzminat tələb oluna bilər?

"Mənəvi zərər fiziki şəxsin şəxsiyyət hüquqlarının pozulması nəticəsində keçirdiyi mənəvi sarsıntı və ya iztirabdır. Mənəvi zərərə görə kompensasiya isə hüquqazidd hərəkət və ya hərəkətsizlik nəticəsində zərərçəkmiş şəxsin yaşadığı mənəvi sarsıntının və ya iztirabın qismən aradan qaldırılması, pozulmuş mənəvi tarazlığının bərpası, yaşama sevincinin və həyat motivasiyasının yenidən formalaşmasına xidmət edən hüquqi vasitədir. Şəxsiyyət hüquqlarının pozulması nəticəsində fiziki şəxsə həm maddi, həm də mənəvi zərər dəyə bilər.

Bunu BiG.AZ-a açıqlamasında Vəkillər Kollegiyasının üzvü Rəşad Əliyev bildirib.

O, qeyd edib ki, mənəvi sarsıntı dedikdə, şəxsiyyət hüquqlarına müdaxilə nəticəsində yaranan, insanın daxili psixoloji sabitliyini pozan, lakin iztirab həddinə çatmayan neqativ emosional vəziyyət - stress, qorxu, qəzəb, kədər, alçalma hissi, utanma, məyusluq, qıcıqlanma və uzunmüddətli qeyri-müəyyənlik başa düşülür:

"Mənəvi iztirab isə şəxsiyyət hüquqlarına müdaxilə nəticəsində şəxsin davamlı fiziki və ya psixi əzab çəkməsinə səbəb olan daha ağır emosional vəziyyətdir. Buraya xəstəlik, orqanların zədələnməsi və ya itirilməsi, fiziki ağrılar, eləcə də depressiya və digər psixi pozuntular aid edilir.

Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 24 dekabr 2025-ci il tarixli "Şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi haqqında" qərarında ər-arvadın şəxsiyyət hüquqlarına da ayrıca yer ayrılıb. Qərarda qeyd olunur ki, ailə qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş hüquq və vəzifələr ailənin möhkəmləndirilməsinə, ailə üzvlərinin qarşılıqlı yardım və məsuliyyətinə, eləcə də onların hüquqlarının maneəsiz həyata keçirilməsinə xidmət edir. Ailə üzvləri öz hüquqlarını həyata keçirərkən digər ailə üzvlərinin hüquq və azadlıqlarını pozmamalı, ailənin rifahı naminə birgə fəaliyyət göstərməlidirlər.

Ər-arvadın ümumi şəxsiyyət hüquqları ilə yanaşı, ailə münasibətlərindən irəli gələn hüquqları da mövcuddur. Bunlara hüquq bərabərliyi, qarşılıqlı hörmət və dəstək gözləmək hüququ, sərbəst şəkildə soyad, peşə və məşğuliyyət seçmək kimi hüquqlar daxildir. Bu hüquqların pozulması həm hərəkət, həm də hərəkətsizlik formasında baş verə bilər.

Belə hallara məişət zorakılığı, psixoloji və fiziki şiddət, təzyiq göstərilməsi, həyat yoldaşının xəstəliyi, cərrahi əməliyyatı və ya müalicəsi ilə maraqlanmamaq, hamilə qadını köməksiz vəziyyətdə qoymaq, ailə və ya şəxsi sirri yaymaq, şərəf və ləyaqəti alçaltmaq, davamlı hörmətsiz davranmaq, şəxsi iqtisadi və sosial təzyiqə məruz qoymaq, yaşadığı evdən qovmaq və ailə qanunvericiliyinə zidd digər davranışlar aid edilir.

Bununla yanaşı, ər və ya arvadın boşanmaq istəməsi, qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər hüquqlardan istifadə etməsi, məsələn, birgə əmlakın bölünməsi ilə bağlı iddia qaldırması və ya nikah müqaviləsinin bağlanmasını təklif etməsi hüquqazidd əməl hesab edilmir. Eyni zamanda, nikah münasibətləri faktiki olaraq pozulduqdan sonra həyat yoldaşına maddi yardım göstərməmək, xəstəliyi ilə maraqlanmamaq və ailə münasibətlərindən irəli gələn bəzi öhdəlikləri yerinə yetirməmək də hər zaman hüquqazidd davranış kimi qiymətləndirilə bilməz.

Mənəvi zərərin kompensasiyası ilə bağlı iddialara baxılarkən məhkəmə ilk növbədə şəxsiyyət hüquqlarının pozulub-pozulmadığını, eləcə də bunun nəticəsində zərərçəkmiş şəxsin mənəvi sarsıntı və ya iztirab keçirdiyini araşdırmalıdır.

Kompensasiyanın məbləği müəyyən edilərkən zərərçəkmiş və zərərvuran şəxslərin fərdi xüsusiyyətləri, pozulmuş hüququn xarakteri, hüquqazidd əməlin ağırlıq dərəcəsi, nəticələri, baş vermə şəraiti, təyin olunacaq təzminatın mütənasibliyi və iş üzrə digər mühüm hallar nəzərə alınmalıdır.

Mənəvi zərərə səbəb olan hüquqazidd əməlin xarakteri onun hansı şəxsiyyət hüququna yönəlməsi, hüquq pozuntusunun növü, ağırlıq dərəcəsi və təqsirin formasından asılı olaraq qiymətləndirilir. Müdaxilə edilən hüququn mahiyyətindən asılı olaraq vurulan mənəvi zərərin həcmi də fərqli ola bilər.

Qeyd edək ki, şəxsi qeyri-əmlak hüquqlarının və digər qeyri-maddi nemətlərin müdafiəsi ilə bağlı tələblərə iddia müddəti şamil edilmir".

Telegramda izləyin