Qeyri-neft sektorunda artım proqnozu azaldıldı - Səbəb nədir? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

Azərbaycanda qeyri-neft-qaz sektorunun iqtisadi artımına dair proqnoz yenilənib. 2026-cı ildə ölkə üzrə real iqtisadi artımın 1,7 faiz, qeyri-neft-qaz ÜDM-inin isə 3,1 faiz artacağı gözlənilir. Halbuki əvvəlki proqnozda qeyri-neft-qaz sektorunda 5 faizlik artım nəzərdə tutulurdu. Yeni proqnozun aşağı salınmasında tikinti və turizm sahələrində gözlənilən artım tempinin zəifləməsi əsas amillərdən biri kimi göstərilir.

Bu isə Azərbaycanın iqtisadiyyatın neftdən asılılığını azaltmaq və qeyri-neft sektorunu daha sürətli böyütmək istiqamətində qarşılaşdığı problemləri yenidən gündəmə gətirir. Bəs qeyri-neft iqtisadiyyatı niyə daha yüksək templə inkişaf etmir, hansı sahələrdə potensial tam reallaşdırılmır?
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, burada əsas məsələni bir qədər dəqiqləşdirmək lazımdır. Onun sözlərinə görə, qeyri-neft-qaz sektorunun 3,1 faiz artması o demək deyil ki, bu sahə ümumiyyətlə inkişaf etmir: "Əksinə, 3,1 faiz müsbət artımdır. Amma əvvəlki proqnozda 5 faizlik artım gözlənilirdi və indi bu göstəricinin 3,1 faizə endirilməsi qeyri-neft iqtisadiyyatının əvvəl gözlənildiyi qədər sürətli genişlənməyəcəyini göstərir.
Digər tərəfdən neft-qaz sektorunun və xüsusilə bəzi qeyri-neft istiqamətlərinin iqtisadiyyatda çəkisi fərqlidir. Faiz göstəricisinə baxarkən yalnız artım tempinə deyil, həmin sahənin ümumi ÜDM-də yaratdığı əlavə dəyərin həcminə də baxmaq lazımdır. Kiçik həcmli sahə yüksək faizlə böyüsə belə, onun ümumi iqtisadiyyata təsiri məhdud qala bilər. Əksinə, böyük çəkisi olan bir sahədə cüzi dəyişiklik belə ümumi iqtisadi artıma ciddi təsir göstərə bilər.

Amma qeyri-neft iqtisadiyyatının daha sürətli böyüməməsini yalnız bununla izah etmək düzgün olmaz. Əsas problem qeyri-neft sektorunun strukturunda və məhsuldarlığında qalır. Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatında xidmətlər, ticarət, tikinti, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, emal sənayesi və digər sahələr var. Bu sahələrin hamısı eyni sürətlə inkişaf etmir. Xüsusilə iqtisadiyyatın daha yüksək əlavə dəyər yaradan sənaye, texnologiya, innovasiya və məhsuldarlığı yüksək xidmət sahələrində daha sürətli genişlənməsi lazımdır.
Digər mühüm məsələ investisiyadır. Qeyri-neft sektorunda davamlı yüksək artım üçün yalnız dövlət xərcləri kifayət etmir. Özəl investisiyanın, xarici sərmayənin, bank kreditlərinin və sahibkarlıq fəallığının artması lazımdır. Müəssisə yeni avadanlıq almasa, istehsalı genişləndirməsə, texnologiya tətbiq etməsə və məhsuldarlığı yüksəltməsə, iqtisadiyyatın həmin sahəsində 5-6 faizlik davamlı real artım yaratmaq çətin olur.

Tikinti və turizm də burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yenilənmiş proqnozda qeyri-neft-qaz artımının aşağı salınmasının əsas səbəbləri arasında məhz tikinti və turizm üzrə gözləntilərin zəifləməsi göstərilir. Tikinti yalnız özünün yaratdığı əlavə dəyərlə məhdudlaşmır; tikinti materialları, nəqliyyat, bank sektoru, daşınmaz əmlak, xidmətlər və məşğulluq vasitəsilə çoxsaylı digər sahələrə də təsir edir. Buna görə tikintidə zəifləmə bütövlükdə qeyri-neft iqtisadiyyatının artım tempini aşağı çəkə bilər.
Kənd təsərrüfatında da oxşar problem var. Torpaq və əmək resurslarının olması avtomatik olaraq yüksək məhsuldarlıq demək deyil. Suvarma, logistika, texnologiya, məhsuldarlıq, emal sənayesi və ixrac imkanları kifayət qədər inkişaf etməsə, kənd təsərrüfatının ümumi iqtisadi artıma verdiyi töhfə məhdud qalır.
Digər tərəfdən, Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatının böyük hissəsi daxili tələbdən asılıdır. Daxili istehlak və investisiya zəifləyəndə ticarət, xidmətlər, tikinti və digər sahələr də bundan təsirlənir. Ona görə qeyri-neft iqtisadiyyatının daha sürətli böyüməsi üçün daxili tələbin sadəcə artması yox, daha məhsuldar investisiyalar hesabına genişlənməsi vacibdir.

Ən böyük məsələ isə şaxələndirmənin keyfiyyətidir. Azərbaycanın qarşısında duran məqsəd sadəcə qeyri-neft sektorunun faiz ifadəsində böyüməsi deyil. Əsas məsələ neft gəlirlərindən asılı olmayan, yüksək əlavə dəyər yaradan və ixrac edə bilən sahələrin böyüməsidir. Məsələn, qeyri-neft sənayesi, emal, logistika, İKT, maliyyə və biznes xidmətləri, aqrar emal və turizm daha sürətlə inkişaf etsə, iqtisadi artımın keyfiyyəti də dəyişər.

Ona görə mən hesab edirəm ki, 3,1 faizlik göstəriciyə təkcə "qeyri-neft iqtisadiyyatı zəifdir" kimi yanaşmaq doğru deyil. Əsas siqnal odur ki, əvvəl 5 faiz gözlənilən artımın 3,1 faizə endirilməsi iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi prosesində daha sürətli nəticələrə ehtiyac olduğunu göstərir. Üstəlik, əvvəlki ortamüddətli proqnozlarda qeyri-neft-qaz ÜDM üçün daha yüksək, orta hesabla 4,9 faizlik artım nəzərdə tutulurdu.

Yəni problem təkcə qeyri-neft sektorunun "kiçik olması" deyil. Əsas problem onun daha böyük həcmdə əlavə dəyər yaratması, məhsuldarlığı artırması, ixrac potensialını genişləndirməsi və özəl investisiyanı cəlb etməsidir. Bunlar sürətlənməsə, neft gəlirləri yüksək olsa belə, qeyri-neft iqtisadiyyatında davamlı 5-6 faizlik real artım yaratmaq çətin olacaq".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin