Qarabağın dirçəlişi Azərbaycan iqtisadiyyatına hansı töhfələri verə bilər?

Qarabağın dirçəlişi Azərbaycanın müasir tarixində yalnız ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra qarşıya qoyulan quruculuq vəzifəsi deyil. Bu proses, eyni zamanda, ölkənin iqtisadi inkişafı, yeni investisiya imkanlarının yaranması və regionların iqtisadi potensialının genişlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bir sahibkar kimi düşünürəm ki, Qarabağda görülən işlərin nəticəsini yalnız tikilən yollar, salınan yaşayış məntəqələri və istifadəyə verilən obyektlərlə ölçmək düzgün olmaz. Əsas məsələ bu investisiyaların davamlı iqtisadi fəaliyyətə, yeni iş yerlərinə, istehsala, ixraca və əlavə dəyərə çevrilməsidir.

Bu baxımdan Qarabağın dirçəlişi Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatının inkişafı üçün yeni imkanlar yaradır.

Qeyri-neft iqtisadiyyatının yeni inkişaf mənbəyi

Azərbaycan iqtisadiyyatının qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və ixrac imkanlarının artırılmasıdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bu strategiyanın həyata keçirilməsi üçün mühüm iqtisadi potensiala malikdir.

2025-ci ilin yekunlarına əsasən, Azərbaycanın ümumi daxili məhsulu 129,1 milyard manat, qeyri-neft-qaz sektorunun məhsulu isə 92,3 milyard manat təşkil edib. Bu göstəricilər qeyri-neft sektorunun ölkə iqtisadiyyatında artıq mühüm yer tutduğunu göstərir.

Qarabağın iqtisadi dövriyyəyə qoşulması bu inkişafı daha da sürətləndirə bilər. Bunun üçün regionda yaradılan infrastrukturun istehsal müəssisələri, xidmət sahələri, kənd təsərrüfatı və özəl sahibkarlıq fəaliyyəti ilə tamamlanması vacibdir.
Kənd təsərrüfatı və qida sənayesi: xammal istehsalından emal və ixracadək əlavə dəyər zənciri

Qarabağın iqtisadi potensialından danışarkən kənd təsərrüfatını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Regionun münbit torpaqları, su ehtiyatları, iqlim xüsusiyyətləri və ənənəvi təsərrüfatçılıq təcrübəsi aqrar sektorun inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır.

Lakin burada əsas məqsəd yalnız kənd təsərrüfatı məhsullarının yetişdirilməsi olmamalıdır. İqtisadi baxımdan daha böyük nəticə həmin məhsulların yerində emal edilməsi, qablaşdırılması, saxlanılması və bazara hazır məhsul şəklində təqdim olunması ilə əldə edilə bilər.

Məsələn, meyvə və tərəvəz istehsalı konserv, şirə və qurudulmuş məhsul sənayesinin, heyvandarlıq isə ət və süd emalı müəssisələrinin inkişafına təkan verə bilər. Bu yanaşma həm fermerlərin gəlirlərini artırar, həm də regionda yeni istehsal zəncirləri formalaşdırar.

2025-ci ildə Azərbaycanda kənd təsərrüfatı məhsullarının ümumi istehsalının təxminən 14,2 milyard manat təşkil etməsi və aqrar ixracın 1,1 milyard ABŞ dollarını ötməsi bu sahənin ölkə iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətini göstərir.

Qarabağın bu prosesə qoşulması aqrar istehsalın coğrafiyasını genişləndirməklə yanaşı, qida sənayesinə yeni xammal mənbələri və investisiya imkanları qazandıra bilər.

Logistika və tranzit imkanları

Qarabağın iqtisadi inkişafında nəqliyyat və logistika infrastrukturu xüsusi rol oynayır. Regionda yolların, hava limanlarının və dəmir yolu xətlərinin yaradılması yalnız yaşayış məntəqələri arasında əlaqəni yaxşılaşdırmır, həm də gələcək iqtisadi fəaliyyət üçün yeni imkanlar açır.

Füzuli, Zəngilan və Laçın beynəlxalq hava limanlarının istifadəyə verilməsi, eləcə də avtomobil və dəmir yollarının qurulması regionun nəqliyyat əlçatanlığını artırır. Horadiz-Ağbənd dəmir yolu xətti isə gələcəkdə Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.

Bu infrastrukturun iqtisadi səmərəsi yükdaşımaların artması, istehsal müəssisələrinin logistika xərclərinin azalması, yeni anbar və paylama mərkəzlərinin yaradılması ilə daha aydın görünəcək.

Regionun əlverişli nəqliyyat mövqeyindən istifadə etməklə Qarabağı təkcə daxili bazara xidmət edən ərazi deyil, həm də regional ticarət və logistika zəncirinin mühüm iştirakçısına çevirmək mümkündür.

Turizm iqtisadiyyatı və xidmət sektorunun inkişafı

Qarabağ zəngin təbiəti, tarixi abidələri, mədəni irsi və özünəməxsus coğrafiyası ilə Azərbaycanın turizm xəritəsində xüsusi yer tuta bilər.

Şuşa, Laçın, Kəlbəcər, Ağdam, Xankəndi və digər ərazilərdə turizmin inkişafı üçün ciddi potensial mövcuddur. Burada yalnız böyük hotel layihələrinə deyil, ailəvi istirahət mərkəzlərinə, kənd turizminə, aqroturizmə, restoranlara, yerli məhsulların satışına və kiçik xidmət müəssisələrinə də ehtiyac olacaq.

Turizmin üstünlüyü ondadır ki, onun iqtisadi təsiri bir sahə ilə məhdudlaşmır. Bir turistin səfəri nəqliyyat, yerləşmə, qidalanma, ticarət, bələdçilik və digər xidmət sahələrində iqtisadi dövriyyə yaradır.

Xüsusilə yerli sahibkarların bu prosesə cəlb edilməsi vacibdir. Çünki turizm yalnız turistlərin sayının artması ilə deyil, onların regionda yaratdığı iqtisadi dəyərlə ölçülməlidir.

Sənaye və özəl investisiyalar: potensial artıq real nəticələr yaradır

Qarabağda iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsi üçün sənaye müəssisələrinin yaradılması da mühüm istiqamətlərdən biridir. Bu sahədə artıq konkret layihələrin həyata keçirilməsi regionun yalnız bərpa deyil, istehsal mərhələsinə də keçdiyini göstərir.

Ağdərə rayonundakı Dəmirli mədən-emal kompleksi bu baxımdan diqqətəlayiq nümunələrdəndir. Layihə üzrə 980 daimi iş yerinin yaradıldığı, gələcək illərdə bu rəqəmin 1 250-yə çatdırılmasının nəzərdə tutulduğu bildirilir. Müəssisənin illik 85 min ton mis metalı ixrac etməsi hədəfi də regionun ixrac potensialı baxımından əhəmiyyətlidir.

Ağdərə rayonunun Əsgəran qəsəbəsində sement istehsalı üzrə nəzərdə tutulan layihə də yerli sənaye potensialının inkişafına xidmət edir.

Bu cür müəssisələrin əhəmiyyəti yalnız birbaşa yaratdıqları iş yerləri ilə məhdudlaşmır. Onların fəaliyyəti nəqliyyat, tikinti, texniki xidmət, təchizat və digər əlaqəli sahələrdə də yeni sifarişlər və məşğulluq imkanları yaradır.

Burada əsas hədəf böyük investisiya layihələri ilə yanaşı, kiçik və orta sahibkarlığın da sənaye zəncirinə qoşulması olmalıdır. Yerli şirkətlərin təchizatçı, xidmət göstərən və podratçı kimi fəaliyyətə cəlb edilməsi iqtisadi faydanın region daxilində qalmasına kömək edər.

Regional iqtisadi tarazlıq və məşğulluq

Qarabağın dirçəlişinin mühüm nəticələrindən biri də ölkənin regional iqtisadi inkişafında yeni tarazlığın formalaşması ola bilər.

Uzun illər ərzində iqtisadi imkanların müəyyən bölgələrdə cəmləşməsi daxili miqrasiyaya və regionlar arasında inkişaf fərqlərinin yaranmasına təsir göstərib. Qarabağda yeni iş yerlərinin açılması, istehsal və xidmət müəssisələrinin fəaliyyətə başlaması bu fərqlərin azalmasına töhfə verə bilər.

2026-cı ilin oktyabrında açıqlanan məlumatlara görə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 96 mindən çox insan yaşayır, işləyir və təhsil alır. Artıq 48 yaşayış məntəqəsində məskunlaşma və həyatın bərpası istiqamətində proseslər həyata keçirilir.

Bu rəqəmlər göstərir ki, regionda iqtisadi fəaliyyətin əsasını təşkil edəcək insan resursu və sosial mühit formalaşmaqdadır.

Bununla belə, dayanıqlı məskunlaşma üçün insanların yalnız yaşayış evləri ilə təmin olunması kifayət deyil. Onların işləmək, gəlir əldə etmək, biznes qurmaq və ailələrinin gələcəyini həmin ərazidə görmək imkanları olmalıdır.

Məhz buna görə də sahibkarlığın inkişafı, peşə hazırlığı, yerli kadrların işə cəlb edilməsi və kiçik biznes üçün əlverişli şərait yaradılması bərpa prosesinin əsas istiqamətlərindən biri olmalıdır.

Qarabağın iqtisadi dirçəlişində növbəti mərhələ

Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasına ayrılan vəsaitin həcmi, yaradılan infrastruktur və həyata keçirilən layihələr Azərbaycanın bu istiqamətə verdiyi strateji əhəmiyyəti göstərir. İndi əsas vəzifə yaradılmış imkanların uzunmüddətli iqtisadi nəticələrə çevrilməsidir.

Bunun üçün dövlət investisiyaları ilə özəl sektorun təşəbbüsləri arasında daha sıx əməkdaşlıq qurulmalıdır. Sahibkarlar üçün əlçatan maliyyələşmə, torpaq və istehsal sahələrinə çıxış, kommunal xidmətlərin təminatı, logistika imkanları və aydın biznes qaydaları investisiya qərarlarına birbaşa təsir edir.

Azad edilmiş ərazilərdə sahibkarlara təqdim olunan vergi, gömrük və sosial sığorta güzəştləri də bu baxımdan mühüm stimuldur. Lakin güzəştlərlə yanaşı, investorun uzunmüddətli fəaliyyət göstərə bilməsi üçün zəruri biznes mühitinin formalaşdırılması da vacibdir.

Mənim fikrimcə, Qarabağın iqtisadi dirçəlişinin uğuru burada nə qədər obyekt tikilməsi ilə deyil, neçə dayanıqlı müəssisənin fəaliyyətə başlaması, nə qədər yeni iş yerinin yaradılması, nə qədər məhsul istehsal və ixrac edilməsi ilə ölçüləcək.

Qarabağ Azərbaycanın iqtisadi inkişafında yeni bir mərhələnin başlanğıcı ola bilər. Bunun üçün dövlətin yaratdığı imkanlardan yerli və xarici investorlar, iri şirkətlərlə yanaşı, kiçik və orta sahibkarlar da faydalanmalıdır.

Çünki iqtisadiyyatın gücü yalnız ona yatırılan vəsaitlə deyil, həmin vəsaitin yaratdığı əlavə dəyərlə ölçülür. Qarabağın gələcək iqtisadi uğuru da məhz bu dəyərin formalaşmasından asılı olacaq.

Elşad Qoqayev-iş adamı

Telegramda izləyin