ABŞ və Çin arasında iqtisadi rəqabət: Azərbaycanı nə gözləyir? - İQTİSADÇIDAN AÇIQLAMA

ABŞ və Çin arasında iqtisadi rəqabətin yeni mərhələyə keçməsi dünya bazarlarında ticarət, logistika və qiymət dinamikasına təsir göstərir. Vaşinqtonun Çin mallarına və texnologiyalarına qarşı məhdudiyyətləri, Pekinin isə cavab tədbirləri qlobal təchizat zəncirlərində yeni dəyişikliklər yaradır. Çinin ixracının son aylarda yüksək templə artması fonunda bu rəqabətin təsirlərinin yalnız iki ölkə ilə məhdudlaşmayacağı bildirilir. Azərbaycan da bu prosesdən kənarda qalmır.

Çin Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından biri olmaqla yanaşı, ölkənin idxalında mühüm paya sahibdir. Belə bir şəraitdə ABŞ-Çin qarşıdurmasının Azərbaycan bazarında qiymətlərə, Çin məhsullarının ölkəyə idxalına, logistika xərclərinə və yeni investisiya imkanlarına necə təsir göstərəcəyi diqqət çəkir.
Mövzu ilə bağlı Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, ABŞ-Çin iqtisadi rəqabətinin Azərbaycana təsiri ilk növbədə ticarət, logistika, texnologiya, enerji və investisiya kanalları ilə hiss oluna bilər. Onun sözlərinə görə, bu rəqabət artıq sadəcə iki ölkə arasındakı tarif mübahisəsi deyil; söhbət süni intellekt, yarımkeçiricilər, elektromobillər, batareyalar, telekommunikasiya və kritik xammallar üzərində uzunmüddətli üstünlük mübarizəsindən gedir: "Hazırda Çin ixracını sürətlə artırır və xüsusilə yüksək texnologiyalı məhsulların ixracında ciddi artım müşahidə olunur. Azərbaycan üçün ən birbaşa təsir Çin mallarının qiyməti və idxal həcmi ilə bağlıdır. Çin Azərbaycanın əsas idxal mənbələrindən biridir və 2026-cı ilin ilk dörd ayında Çindən Azərbaycana idxal 1,47 milyard dollara çatıb.

ABŞ və Çin arasında tariflər və digər məhdudiyyətlər sərtləşdikcə Çin şirkətləri ABŞ bazarında itirdikləri satışları Avropa, Asiya və digər bazarlarda kompensasiya etməyə çalışacaqlar. Bu, Azərbaycana daha çox və bəzən daha ucuz Çin məhsulunun daxil olması ilə nəticələnə bilər. Azərbaycan istehlakçısı üçün bu, elektronika, məişət texnikası, avtomobil, günəş panelləri və digər məhsullarda qiymət baxımından müəyyən üstünlük yarada bilər.

Amma bunun mənfi tərəfi də var. Çin istehsalçılarının ucuz məhsullarla xarici bazarlarda mövqelərini genişləndirməsi yerli istehsalçılar üçün rəqabəti daha da çətinləşdirə bilər. Xüsusilə Azərbaycanda yerli istehsalın zəif olduğu sahələrdə ucuz idxal müəyyən qədər istehlakçıya fayda versə də, uzunmüddətli perspektivdə yerli müəssisələrin inkişafını məhdudlaşdıra bilər. Bu səbəbdən Azərbaycan üçün məsələ sadəcə "Çindən ucuz mal gələcəkmi?" deyil, "bu ucuz idxaldan istifadə etməklə öz istehsalımızı necə gücləndirə bilərik?" sualıdır.

Digər mühüm məsələ logistika və tranzitdir. ABŞ-Çin qarşıdurması qlobal ticarət marşrutlarının dəyişməsini sürətləndirə bilər. Şirkətlər malların daşınmasında alternativ marşrutlar axtardıqca Orta Dəhlizin, Xəzər üzərindən daşımaların və Azərbaycanın tranzit imkanlarının əhəmiyyəti arta bilər. Bu, Azərbaycan üçün ciddi fürsətdir. Çinlə Avropa arasında ticarətin bir hissəsinin Azərbaycan üzərindən keçməsi ölkəyə tranzit gəlirləri, logistika xidmətləri və yeni investisiyalar gətirə bilər.

Burada Azərbaycanın Çinlə ticarət balansına da diqqət etmək lazımdır. Çinlə ticarətdə Azərbaycan əsasən idxalçı mövqeyindədir: 2025-ci ildə Çindən Azərbaycana idxal təxminən 4,8 milyard dollar olub. Ona görə Çin-Azərbaycan münasibətlərinin yalnız "Çin bizə nə qədər mal satacaq?" səviyyəsində qalması Azərbaycan üçün ideal model deyil. Azərbaycanın Çinə qeyri-neft ixracını artırması daha vacibdir. Ərzaq, kənd təsərrüfatı məhsulları, kimya sənayesi, neft-kimya məhsulları və digər sahələrdə Çin bazarına çıxış genişləndirilə bilər.

ABŞ tərəfi də Azərbaycan üçün əhəmiyyətlidir, amma təsir daha çox dolayı ola bilər. Vaşinqtonun Çin texnologiyalarına, şirkətlərinə və kritik təchizat zəncirlərinə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər Azərbaycan şirkətlərinin istifadə etdiyi avadanlıq və texnologiyanın seçiminə təsir göstərə bilər. Məsələn, telekommunikasiya, 5G, süni intellekt, bulud texnologiyaları və yüksək texnologiyalı avadanlıqlarda ABŞ və Çin standartları arasında seçim getdikcə daha çox siyasi və strateji xarakter daşıya bilər.

Digər tərəfdən, Azərbaycan bu rəqabətdən investisiya baxımından da faydalana bilər. Çin şirkətləri Qərb bazarlarına çıxış üçün yeni istehsal və logistika məntəqələri axtararsa, Azərbaycan coğrafi mövqeyinə görə müəyyən üstünlük əldə edə bilər. Eyni zamanda ABŞ və Qərb şirkətləri Çinlə rəqabət fonunda təchizat zəncirlərini şaxələndirməyə çalışacaqlar. Azərbaycan bu prosesə qoşula bilsə, yeni istehsal və logistika layihələri cəlb etmək mümkündür.

Enerji sahəsində də dolayı təsir böyükdür. ABŞ-Çin rəqabəti dünya iqtisadiyyatının artım tempinə, Çinin enerji tələbatına və nəticə etibarilə neft qiymətlərinə təsir edə bilər. Azərbaycanın ixrac gəlirlərinin böyük hissəsi enerji ilə bağlı olduğuna görə neft qiymətlərində uzunmüddətli dəyişikliklər ölkənin büdcə gəlirlərinə və valyuta daxilolmalarına təsir edir. Hazırda qlobal enerji bazarında geosiyasi risklər onsuz da yüksəkdir və ticarət qarşıdurması bu qeyri-müəyyənliyi daha da artıra bilər.

Ən böyük risk isə Azərbaycanın iki nəhəng iqtisadi güc arasında seçim etməyə məcbur qalmasıdır. Azərbaycan üçün daha düzgün strategiya tərəf seçməkdən çox, hər iki tərəflə iqtisadi əməkdaşlığı qorumaq, lakin strateji sahələrdə riskləri bölüşdürməkdir. Çinlə ticarət və logistika əlaqələrini genişləndirmək, ABŞ və Qərblə investisiya, texnologiya və enerji əməkdaşlığını inkişaf etdirmək mümkündür.

Yəni ABŞ-Çin rəqabəti Azərbaycan üçün həm risk, həm də fürsətdir. Əgər Azərbaycan yalnız Çin mallarının idxalçısı olaraq qalarsa, rəqabətin əsas nəticəsi idxalın artması olacaq. Əgər ölkə Orta Dəhlizdən istifadə edib tranzit mərkəzinə, Çin və digər Asiya şirkətləri üçün regional logistika və istehsal platformasına çevrilə bilsə, bu rəqabətdən real iqtisadi gəlir əldə edə bilər. Əsas məsələ də məhz budur: böyük dövlətlər arasındakı qarşıdurmanın kənarında dayanmaq yox, yaranan yeni ticarət və logistika imkanlarından Azərbaycan iqtisadiyyatının xeyrinə istifadə etmək".

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin