Məktəblərin maliyyələşməsində YENİ DÖVR: Prezidentdən mühüm FƏRMAN - TƏHSİL EKSPERTİNDƏN AÇIQLAMA

Dövlət məktəblərinin maliyyələşdirilməsində yeni mərhələ başlayır. Prezident İlham Əliyevin imzaladığı yeni Fərmanla 2026-2027-ci tədris ilindən etibarən dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin dövlət büdcəsi hesabına maliyyələşdirilməsinin mərhələli şəkildə adambaşına maliyyələşdirmə prinsipi əsasında həyata keçirilməsi nəzərdə tutulub. Yeni mexanizm çərçivəsində məktəblərdə hər bir təhsilalana düşən illik təhsil xərcləri hesablanacaq və ümumi təhsilin ayrı-ayrı səviyyələri üzrə artım əmsalları tətbiq ediləcək.

Nazirlər Kabinetinə isə bu maliyyələşdirmənin qaydalarını və hər bir şagirdə düşən illik xərcin məbləğini müəyyənləşdirmək tapşırılıb. Bəs adambaşına maliyyələşdirmə sistemi məktəblərin maliyyə imkanlarına və şagirdlərin təhsil şəraitinə necə təsir göstərəcək?
Mövzu ilə bağlı təhsil eksperti Əlmusa Atamaliyev BiG.AZ-a açıqlamasında bildirdi ki, prezidentin məktəblərin maliyyələşdirilməsi ilə bağlı imzaladığı fərman təhsil sistemi baxımından kifayət qədər ciddi yenilikdir. Burada xüsusilə diqqət çəkən məqam məktəblərin maliyyələşdirilməsində adambaşına maliyyələşmə prinsipinə keçidin nəzərdə tutulmasıdır.

Əslində, bu dəyişiklik məktəblərin maliyyələşdirilməsinə yanaşmanın dəyişməsi deməkdir. Sadə şəkildə desək, bundan sonra məktəbdə neçə şagirdin təhsil alması maliyyələşmənin müəyyənləşdirilməsində daha əsas göstəricilərdən biri olacaq.

Mən burada müsbət tərəf görürəm. Çünki 300 şagirdi olan məktəblə 1500 şagirdi olan məktəbin ehtiyacı təbii ki, eyni deyil. Şagird sayı artdıqca məktəbin bir çox xərcləri də artır. Ona görə də maliyyələşmənin şagird sayına əsaslanması müəyyən mənada daha real ehtiyaclara uyğun yanaşma yarada bilər.

Bu sistemin başqa bir maraqlı tərəfi də odur ki, artıq şagird məktəb üçün yalnız təhsilalan deyil, müəyyən mənada məktəbin maliyyə imkanlarına təsir edən dəyərə çevrilir. Bu da məktəbləri şagird cəlb etmək üçün öz imkanlarını, tədris mühitini və təklif etdiyi təhsil imkanlarını yaxşılaşdırmağa sövq edə bilər. Yəni məktəblər arasında sağlam və müsbət rəqabətin yaranması mümkündür. Şagirdlərin bir məktəbdən digərinə keçidinə də məktəblər əvvəlkindən daha ciddi yanaşa bilərlər. Məktəb rəhbərliyi şagirdin niyə başqa məktəbə getdiyini, nə üçün həmin məktəbi seçdiyini daha çox düşünməli olacaq. Çünki hər bir şagirdin məktəbin maliyyə imkanlarının və maddi-texniki bazasının formalaşmasında müəyyən payı olacaq.

Amma bir məsələni də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Bütün məktəblər eyni şəraitdə deyil. Məsələn, Bakıda yerləşən böyük bir məktəblə Kürdəmir rayonu Sığırlı kəndində yerləşən məktəbin xərclərini eyni meyarla hesablamaq düzgün olmaz. Buna görə də fərmanda müxtəlif təhsil səviyyələri və məktəblərin növləri üzrə artım əmsallarının tətbiqi nəzərdə tutulur. Məncə, bu hissə xüsusilə vacibdir.
İndi əsas məsələ həmin sistemin praktikada necə işləyəcəyidir. Yəni bir şagird üçün nə qədər vəsait ayrılacaq, hansı məktəbə hansı əmsal tətbiq olunacaq, bu vəsait hansı xərcləri əhatə edəcək - bütün bunlar növbəti mərhələdə daha aydın olacaq.

Burada mənim üçün ən vacib məsələ yalnız məktəblərə nə qədər pul ayrılması deyil. Əsas məsələ həmin pulun hara xərclənməsidir. Ayrılan vəsait məktəbin maddi-texniki bazasına, tədris imkanlarına, şagirdlərin və müəllimlərin şəraitinə real şəkildə təsir etməlidir.

Əgər məktəbə əlavə maliyyə ayrılırsa, bunun nəticəsini də görməliyik. Məsələn, məktəbdə hansısa problem həll olunur, tədris üçün yeni imkan yaranır, maddi-texniki baza yaxşılaşır. Yəni vəsait sadəcə ayrılmış rəqəm kimi qalmamalıdır.

Digər tərəfdən, məktəblərin maliyyə imkanlarının artırılması onların məsuliyyətini də artırmalıdır. Məktəb rəhbərliyi ayrılan vəsaitdən necə istifadə etdiyini əsaslandırmağı bacarmalıdır. Burada şəffaflıq və nəzarət məsələsi də kifayət qədər önəmlidir.

Mən hesab edirəm ki, hazırda bu fərmana yalnız "məktəblərə daha çox pul veriləcək" kimi yanaşmaq düzgün deyil. Əsas dəyişiklik maliyyələşmə mexanizminin özündədir. Bu mexanizmin necə işləyəcəyini isə Nazirlər Kabinetinin müəyyən edəcəyi qaydalar və konkret maliyyə göstəriciləri göstərəcək.

Ümumilikdə, bu dəyişiklik məktəblərin real ehtiyaclarının daha dəqiq nəzərə alınmasına və məktəblər arasında sağlam rəqabətin yaranmasına imkan verə bilər. Amma nəticəni indidən deməkdənsə, sistemin necə tətbiq olunmasını və məktəblərə praktikada nə verdiyini görmək daha doğru olar.

Əsas gözləntimiz odur ki, yeni maliyyələşmə mexanizmi sonda şagirdə və təhsilin keyfiyyətinə real fayda versin. Çünki istənilən maliyyə modelinin əsas nəticəsi məktəbdə yaradılan təhsil imkanlarında özünü göstərməlidir.

Müəllif: İlkin Məmmədkərimov

Telegramda izləyin