Dinin siyasi alətə çevrilməsi və Azərbaycana yönələn mesajlar

Türkiyə siyasi və ictimai ziddiyyətlərin tez-tez üzə çıxdığı ölkələrdən biridir. Bəzən bir-birinə tamamilə əks mövqelərin eyni siyasi mühitdə necə yanaşı mövcud olduğunun şahidi oluruq. Oktyabrın 13-də Ankarada baş verən hadisə də bu ziddiyyətləri bir daha gündəmə gətirdi.
Məlum olduğu kimi, oktyabrın 13-də axşam saatlarında Ankarada Azərbaycan səfirliyinin qarşısında Türkiyənin "Köklü Değişim" platformasının təşkilatçılığı ilə etiraz aksiyası keçirilib. Aksiya zamanı Azərbaycanda guya "hicabın qadağan olunduğu" iddiası səsləndirilib, "Hicab Allahın əmridir, qadağan oluna bilməz", "Heç bir qadağa Allahın əmrindən üstün deyil" kimi şüarlardan istifadə olunub. Aksiyada çıxış edən ilahiyyatçı Abdullah İmamoğlu isə məsələni daha geniş siyasi müstəviyə daşıyan, Azərbaycanla bağlı mübahisəli fikirlər səsləndirib.
Çıxışında Azərbaycanla İsrail arasındakı münasibətləri dini müstəvidən tənqid edən İmamoğlu Türkiyə hakimiyyətini də Azərbaycanda baş verdiyini iddia etdiyi hadisələrə susmaqda günahlandırıb. Lakin onun çıxışında diqqət çəkən əsas məqam təkcə bu ittihamlar deyildi. Əsl məsələ dini şüarların arxasında hansı siyasi təsəvvürün dayandığı və bu təsəvvürün müstəqil dövlətlərin suverenliyinə münasibətidir.
İmamoğlunun gələcəkdə "Rəşidi Xilafət dövləti" qurulacağı təqdirdə hər kəsdən hesab soruşulacağı barədə bəyanatı isə məsələni tamamilə başqa müstəviyə keçirir. Bu, artıq yalnız dini geyim və ya fərdi etiqad azadlığı ilə bağlı müzakirə deyil. Belə ritorika siyasi hakimiyyətin dini əsaslarla yenidən qurulması ideyasını gündəmə gətirir və Azərbaycan kimi dünyəvi dövlətin daxili məsələlərinə müdaxilə təsiri bağışlayır.
Burada vacib bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: dini etiqad azadlığı ilə dini ideologiyanın siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilməsi eyni şey deyil. İnsanların dini inanclarına hörmət edilməlidir. Ancaq dini şüarlardan istifadə etməklə başqa dövlətə hökm verməyə çalışmaq, onun siyasi quruluşunu hədəfə almaq və gələcəkdə kimlərdənsə hesab soruşulacağı barədə təhdid xarakterli ifadələr işlətmək tamamilə fərqli məsələdir.
Dini dəyərlərin siyasi məqsədlərə alət edilməsinin doğurduğu problemlərdən biri də məhz budur: dini təmsil etdiyini iddia edən ayrı-ayrı şəxslər öz siyasi baxışlarını bütün dindarların mövqeyi kimi təqdim etməyə çalışırlar. Nəticədə dinlə siyasət arasında sağlam sərhəd pozulur, cəmiyyətdə qarşıdurma dərinləşir, fərqli düşünənlərə münasibətdə dözümsüzlük artır. "Köklü Değişim" kimi platformaların və Abdullah İmamoğlu kimi şəxslərin çıxışlarına münasibət də bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir.
Türkiyədə dini-siyasi meyillərlə bağlı əsas tənqidlərdən biri də budur: dini dəyərlərin ictimai həyatda mövcudluğu ilə dövlətin və cəmiyyətin dini-siyasi layihələrə tabe etdirilməsi arasında ciddi fərq var. Birincisi insanların vicdan azadlığı ilə bağlıdır, ikincisi isə dövlət idarəçiliyi və siyasi hakimiyyət məsələsidir. Bu fərqi aradan qaldırmaq cəmiyyətin bütün təbəqələri üçün təhlükəli nəticələr doğura bilər.
İmamoğlunun "Rəşidi Xilafət dövləti" ilə bağlı bəyanatında diqqət çəkən başqa bir ziddiyyət də var. O, bu fikirləri Türkiyə ərazisində, Azərbaycan səfirliyinin qarşısında səsləndirir. Halbuki Türkiyə Cümhuriyyəti öz konstitusion quruluşu, dövlət institutları və siyasi suverenliyi olan müstəqil dövlətdir. Xilafət ideyasının gələcək siyasi quruluş kimi təqdim edilməsi isə istər-istəməz Türkiyənin özünün dünyəvi dövlət modelinə münasibət məsələsini də gündəmə gətirir.
Başqa sözlə, Azərbaycanı hədəfə alan bu ritorika yalnız Azərbaycana aid deyil. Əgər söhbət Türkiyə ərazisində yeni xilafət qurmaq ideyasından gedirsə, bu ideyanın Türkiyənin mövcud dövlət quruluşu ilə münasibəti barədə də suallar yaranır. Türkiyənin siyasi hakimiyyətini və dövlət institutlarını hansı səlahiyyətlə əvəz etmək istəyirlər? Belə bir quruluşda qərarları kim verəcək? Onun legitimliyi hansı hüquqi əsaslara söykənəcək?
Bu sualların cavabı dini şüarlarda deyil, hüquq, suverenlik və dövlət idarəçiliyi prinsiplərində axtarılmalıdır.
İmamoğlunun əvvəlki çıxışlarında da Türkiyənin Fələstin və Qəzza siyasətini, o cümlədən hərbi müdaxilə etməməsini tənqid etdiyi və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğana yönələn ittihamlar səsləndirdiyi bildirilir. Bu məqam onun mövqeyini yalnız Azərbaycana münasibətlə məhdudlaşdırmamağın vacibliyini göstərir. Bununla belə, konkret çıxışların məzmunu və ardıcıllığı ilkin mənbələr əsasında qiymətləndirilməlidir. Əsas məsələ isə dəyişmir: dini-siyasi şüarlar vasitəsilə mövcud dövlət quruluşunu hədəfə almaq ciddi ictimai və siyasi müzakirə tələb edir.
Məsələnin mahiyyətini anlamaq üçün tarixə nəzər salmaq lazımdır. Rəşidi Xilafəti İslam tarixində Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra, 632-661-ci illərdə ilk dörd xəlifənin hakimiyyəti ilə əlaqələndirilən siyasi quruluşdur. Əbu Bəkr, Ömər ibn Xəttab, Osman ibn Əffan və Əli ibn Əbu Talibin hakimiyyəti dövründə müsəlman dövlətinin əraziləri genişlənmiş, eyni zamanda hakimiyyətin ötürülməsi, idarəçilik və siyasi legitimlik məsələləri ətrafında ciddi mübahisələr yaranmışdır.
656-cı ildə Osmanın öldürülməsindən sonra siyasi qarşıdurmalar daha da kəskinləşmiş, Əli ilə Müaviyə arasındakı münaqişə müsəlman dünyasında dərin parçalanmalara səbəb olmuşdur. 661-ci ildə Əlinin ölümündən sonra Müaviyənin hakimiyyətə gəlməsi ilə Əməvilər dövrü başlanmış və Rəşidi Xilafəti mərhələsi başa çatmışdır.
Ancaq tarixi bir dövlət modelinin mövcud olması onun müasir dövrdə hansı formada və hansı hüquqi əsaslarla bərpa edilə biləcəyinə avtomatik cavab vermir. VII əsrin siyasi quruluşunu XXI əsrin dövlətçilik sisteminə olduğu kimi köçürmək mümkün deyil. Müasir dövlətlərin suverenliyi, konstitusiyaları, vətəndaş hüquqları və beynəlxalq hüquq öhdəlikləri var. Buna görə də xilafət ideyasını müdafiə edən şəxslərdən onun konkret idarəçilik modelini, hüquqi əsaslarını və fərqli inanclara sahib insanların hüquqlarına münasibətini aydın izah etmələri tələb oluna bilər.
Tarixdə dini adlar və simvollar müxtəlif siyasi məqsədlər üçün istifadə edilib. Hər hansı siyasi layihənin özünü İslam tarixindəki müəyyən bir dövrlə eyniləşdirməsi onun həmin dövrün bütün xüsusiyyətlərini daşıdığını və ya avtomatik legitimlik qazandığını göstərmir.
Müasir dövrdə xilafət adı altında qurulmuş ən təhlükəli təşkilatlardan biri İŞİD olub. Bu təşkilat özünü xilafət kimi təqdim etsə də, fəaliyyəti kütləvi qətllər, dini və etnik azlıqlara qarşı təqiblər, terror, məcburi köçürmə və tarixi abidələrin dağıdılması ilə yadda qalıb. Təşkilatın lideri Əbu Bəkr əl-Bağdadi 2014-cü ildə özünü xəlifə elan etmişdi. İŞİD-in təcrübəsi göstərdi ki, dini legitimlik iddiası ilə çıxış etmək siyasi zorakılığa və insan hüquqlarının pozulmasına haqq qazandıra bilməz.
Əlbəttə, hər xilafət tərəfdarını avtomatik olaraq İŞİD-lə eyniləşdirmək düzgün olmaz. Siyasi ideyalar, onların tərəfdarları və konkret zorakı təşkilatların əməlləri arasında fərq qoyulmalıdır. Ancaq öz siyasi layihəsini dini tarixə istinadla əsaslandıran hər kəs həmin layihənin hüquqi çərçivəsi, idarəçilik mexanizmi və insan hüquqlarına münasibəti barədə aydın mövqe ortaya qoymalıdır.
Bu baxımdan İmamoğlunun bəyanatına veriləcək əsas sual budur: O, tarixi bir anlayışdan danışır, yoxsa müasir dövlətlərin mövcud quruluşunu dəyişdirməyə yönəlmiş siyasi layihəni müdafiə edir? Əgər ikinci variant nəzərdə tutulursa, bu layihənin mahiyyəti, məqsədləri və hüquqi nəticələri açıq müzakirəyə çıxarılmalıdır.
Azərbaycanın dünyəvi dövlət quruluşu, müstəqilliyi və milli suverenliyi hər hansı xarici siyasi və ya dini layihənin müzakirə mövzusuna çevrilə bilməz. Ölkəmizdə insanların dini etiqad azadlığına hörmətlə yanaşmaqla dövlətin dünyəvi mahiyyətini qorumaq bir-birinə zidd prinsiplər deyil. Əksinə, bu iki prinsipin yanaşı mövcudluğu hüquqi dövlətin mühüm xüsusiyyətlərindəndir.
Bununla belə, tarixə münasibətdə dəqiq olmaq lazımdır. Rəşidi Xilafətinin Azərbaycan və Cənubi Qafqaz ərazilərinə heç vaxt çatmadığını söyləmək düzgün deyil. VII əsrdə ərəb yürüşləri zamanı bölgənin müxtəlif əraziləri xilafətin nəzarətinə keçmiş, sonrakı dövrlərdə isə Əməvilər və Abbasilər hakimiyyəti altında bu coğrafiyada siyasi və inzibati dəyişikliklər baş vermişdir.
Azərbaycan tarixinin mühüm səhifələrindən biri də xilafət hakimiyyətinə qarşı mübarizədir. IX əsrdə Babək Xürrəminin rəhbərlik etdiyi hərəkat Abbasilər xilafətinə qarşı uzunmüddətli müqavimətin simvollarından birinə çevrilmişdir. Babəkin mübarizəsi təkcə hərbi qarşıdurma deyil, həm də regionun siyasi tarixi və yerli müqavimət ənənələri baxımından əhəmiyyətli hadisədir.
Babək Xürrəminin tarixi irsi bu gün də milli yaddaşımızda azadlıq və müqavimət simvolu kimi yaşayır. Onun adını xatırlatmaqla müasir dövrdə hansısa xalqa və ya dinə qarşı düşmənçilik yaratmaq yox, Azərbaycanın öz tarixi təcrübəsini, siyasi iradəsini və müstəqillik ənənəsini vurğulamaq daha doğru yanaşmadır.
Bizə xilafət gərək deyil. Azərbaycanın dövlətçilik modeli öz Konstitusiyasına, milli maraqlarına və suveren qərarvermə hüququna əsaslanır. Heç kim dini şüarlar arxasında gizlənərək Azərbaycana siyasi hökm vermək iddiasına düşməməlidir. Ölkəmizin gələcəyi xaricdən səsləndirilən təhdidlər və ya tarixi dövlət quruluşlarının bərpası çağırışları ilə deyil, xalqın iradəsi və qanunun aliliyi ilə müəyyən olunur.
Babək Xürrəmi ilə Mustafa Kamal Atatürk müxtəlif tarixi dövrlərin və fərqli mübarizələrin simalarıdır. Onları eyni tarixi hadisənin iştirakçıları kimi təqdim etmək olmaz. Bununla belə, hər iki ad Azərbaycan və Türkiyənin siyasi yaddaşında mühüm yer tutur. Babək Xürrəmi xilafət hakimiyyətinə qarşı müqavimətlə, Atatürk isə Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulması və yeni dövlət modelinin formalaşdırılması ilə əlaqələndirilir.
Türkiyə Böyük Millət Məclisi 3 mart 1924-cü ildə xilafət institutunu ləğv edib. Bu qərar Türkiyədə respublika quruculuğunun və dünyəvi dövlət modelinə keçidin mühüm mərhələlərindən biri olub.
Elə buna görə də Ankarada, Türkiyə Cümhuriyyətinin paytaxtında, Azərbaycan səfirliyinin qarşısında xilafətin bərpasını nəzərdə tutan siyasi ritorikanın səsləndirilməsi diqqətəlayiq ziddiyyət yaradır. Bir tərəfdə müasir respublika və onun hüquqi institutları, digər tərəfdə isə tarixi siyasi-dini modelin yenidən qurulması ideyası dayanır.
Azərbaycanın mövqeyi isə aydındır: dini etiqad azadlığı qorunmalı, dünyəvi dövlət prinsipi təmin edilməli, heç bir siyasi və ya dini qrup özünü başqa xalqların gələcəyi üzərində hökm sahibi hesab etməməlidir.
Babək Xürrəminin adı bizim üçün tarixi müqavimətin, Atatürkün adı isə Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulmasının rəmzidir. Bu adları bu gün qarşıdurmanı dərinləşdirmək üçün deyil, müstəqillik, suverenlik və dövlətçilik anlayışlarının əhəmiyyətini vurğulamaq üçün xatırlatmaq lazımdır.
Azərbaycana heç kim kənardan dövlət quruluşu diktə edə bilməz. Dini inanclar şəxsi və ictimai həyatın bir hissəsi ola bilər, lakin dövlətin gələcəyini təhdid dili ilə müəyyənləşdirmək cəhdi qəbulolunan siyasi davranış deyil. Tarixdən dərs çıxarmaq, dünyəvi dövlətçiliyi qorumaq və bütün mübahisələri hüquq çərçivəsində həll etmək həm Azərbaycanın, həm də Türkiyənin gələcəyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Turan Rzayev-politoloq

Telegramda izləyin