Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığı sosial media təxribatlarının hədəfində: İnformasiya hücumları və səfirliyimiz qarşısındakı aksiyalar nəyi göstərir?

Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri regional siyasətin adi tərəfdaşlıq modeli deyil. Bu münasibətlər ortaq tarixə, mədəniyyətə, milli yaddaşa, qarşılıqlı etimada və strateji maraqların uzlaşmasına əsaslanan xüsusi bir əlaqələr sistemidir. İki dövlətin münasibətlərinin mahiyyəti yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, mürəkkəb dövrlərdə nümayiş etdirilən qarşılıqlı dəstəklə, iqtisadi əməkdaşlıqla və təhlükəsizlik sahəsindəki tərəfdaşlıqla müəyyənləşir. Məhz buna görə də Türkiyənin sosial media məkanında Azərbaycana qarşı səsləndirilən ittihamlar, təhqiramiz paylaşımlar və Azərbaycanın diplomatik nümayəndəliyi qarşısında keçirilən aksiyalar təkcə ayrı-ayrı şəxslərin mövqeyi kimi deyil, ictimai rəyin formalaşması və qardaşlıq münasibətlərinin qorunması baxımından da təhlil edilməlidir.

Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, müasir dövrdə dövlətlərarası münasibətlər yalnız rəsmi danışıqlar masasında müəyyənləşmir. Sosial şəbəkələr, rəqəmsal media platformaları və ictimai fiqurların açıqlamaları da ölkələr haqqında təsəvvürlərin formalaşmasına, cəmiyyətlərin bir-birinə münasibətinə və diplomatik gündəliyə təsir göstərə bilir. Bəzən bir paylaşım, kontekstdən çıxarılmış video və ya yoxlanılmamış iddia qısa müddətdə geniş auditoriyaya çataraq ciddi ictimai müzakirələrə səbəb olur. Əgər bu prosesdə faktların yoxlanılması arxa plana keçir, emosiyalar və ittihamlar ön plana çıxırsa, nəticədə ictimai müzakirə qarşılıqlı anlaşmaya deyil, qarşıdurmaya xidmət etməyə başlayır.

Türkiyənin sosial media seqmentində sıravi vətəndaşlardan tutmuş tanınmış şəxslərədək müxtəlif insanların Azərbaycanla bağlı sərt mövqelər səsləndirməsi ilk növbədə bir məsələnin aydınlaşdırılmasını tələb edir: tənqid harada bitir, informasiya manipulyasiyası və düşmənçilik ritorikası harada başlayır? Demokratik cəmiyyətdə hər kəsin fikir bildirmək, dövlət siyasətini tənqid etmək və müəyyən hadisə ilə bağlı suallar qaldırmaq hüququ var. Azərbaycan da daxil olmaqla heç bir dövlət tənqiddən kənarda qala bilməz. Lakin tənqidin legitimliyi onun faktlara söykənməsindən, konkret məsələyə yönəlməsindən və hüquqi-etik çərçivələri qorumasından asılıdır.

Bir hadisə ilə bağlı narazılığı bütöv bir xalqa yönəltmək, ayrı-ayrı şəxslərin davranışını dövlətin ümumi siyasəti kimi təqdim etmək və yoxlanılmamış iddiaları həqiqət adı altında yaymaq sağlam tənqid deyil. Bu cür yanaşma ictimai rəyin manipulyasiyasına şərait yaradır. Xüsusilə Azərbaycan kimi Türkiyə ilə dərin tarixi və strateji bağlara malik bir ölkə haqqında yayılan məlumatlarda kontekstin qorunması, faktların yoxlanılması və qarşı tərəfin mövqeyinin dinlənilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Burada Türkiyə cəmiyyətini bütövlükdə Azərbaycan əleyhinə mövqedə göstərmək də düzgün olmazdı. Sosial şəbəkələrdə daha çox görünən sərt və emosional çıxışlar heç də həmişə cəmiyyətin ümumi mövqeyini əks etdirmir. Türkiyədə Azərbaycanla qardaşlığın qorunmasını müdafiə edən, iki xalq arasında münasibətlərin pozulmasına qarşı çıxan çoxsaylı vətəndaşlar, ziyalılar, jurnalistlər və ictimai xadimlər var. Onların mövqeyi göstərir ki, ayrı-ayrı şəxslərin açıqlamalarını bütöv Türkiyə cəmiyyətinin iradəsi kimi təqdim etmək həm reallığın təhrifidir, həm də qarşılıqlı münasibətlərə zərər vura biləcək ümumiləşdirmədir.

Bununla belə, ictimai nüfuza malik şəxslərin Azərbaycan haqqında səsləndirdiyi fikirlərin təsirini kiçiltmək də olmaz. Tanınmış simaların sosial media hesablarında yaydığı məlumatlar adi istifadəçilərin paylaşımlarından daha geniş auditoriyaya çata, media gündəmini müəyyənləşdirə və emosional reaksiyaları gücləndirə bilər. İctimai nüfuz məsuliyyəti də artırır. Buna görə də tanınmış şəxslərdən gözlənilən əsas tələb onların hər hansı məsələdə Azərbaycanı müdafiə etməsi deyil, mövqelərini faktlara əsaslandırması, yoxlanılmamış məlumatları yaymaması və ictimai müzakirəni təhqir səviyyəsinə endirməməsidir.

İnformasiya məkanında əsas təhlükələrdən biri təkrarın həqiqət təsiri yaratmasıdır. Eyni iddia müxtəlif hesablar tərəfindən yayıldıqda, istifadəçilərdə onun təsdiqlənmiş məlumat olduğu barədə yanlış təəssürat yarana bilər. Halbuki paylaşım sayının çoxluğu iddianın doğruluğunu sübut etmir. Bəzən emosional başlıqlar, seçilmiş görüntülər, natamam məlumatlar və hadisələrin birtərəfli təqdimatı ictimai rəyin istiqamətləndirilməsində istifadə olunur. Buna görə də Azərbaycana qarşı səsləndirilən iddiaların mənbəyinin, faktoloji əsaslarının və yayılma kontekstinin araşdırılması vacibdir. Ancaq konkret sübutlar olmadan hər bir tənqidi paylaşımı təşkilatlanmış informasiya hücumu adlandırmaq da obyektiv təhlil prinsiplərinə uyğun deyil.
Bu kontekstdə Azərbaycanın Ankaradakı səfirliyinin qarşısında keçirilən aksiyalar ayrıca diqqət tələb edir. Diplomatik nümayəndəliklər dövlətlərarası münasibətlərin mühüm institusional elementləridir. Səfirlik yalnız müəyyən şəxslərin deyil, təmsil etdiyi dövlətin rəsmi nümayəndəliyidir. Buna görə də onun qarşısında keçirilən aksiyalar hüquqi, diplomatik və təhlükəsizlik baxımından həssas xarakter daşıyır.

Dinc etiraz hüququna hörmət demokratik cəmiyyətin əsas prinsiplərindəndir. İnsanlar öz mövqelərini qanun çərçivəsində ifadə edə bilərlər. Lakin etirazın dinc xarakterini itirməsi, təhdidlərə, zorakılığa çağırışlara və diplomatik nümayəndəliyin təhlükəsizliyinə risk yaradan hərəkətlərə çevrilməsi tamam başqa məsələdir. Burada əsas meyar aksiyanın kim tərəfindən keçirilməsi deyil, onun hansı formada təşkil olunması və konkret davranışların qanunla uyğunluğudur.

Diplomatik nümayəndəliklərin qorunması beynəlxalq münasibətlər sisteminin fundamental tələblərindəndir. Diplomatik münasibətlər haqqında 1961-ci il Vyana Konvensiyası qəbul edən dövlətin diplomatik nümayəndəliyin binasını müdaxilə və zərərdən qorumaq, onun dincliyinin pozulmasının və ləyaqətinə xələl gətirilməsinin qarşısını almaq öhdəliyini müəyyən edir. Bu baxımdan Azərbaycanın səfirliyinin qarşısında baş verən hər hansı insident faktlar əsasında qiymətləndirilməli, təhlükəsizliklə bağlı risklərə isə müvafiq hüquqi prosedurlar çərçivəsində reaksiya verilməlidir.

Belə hadisələrdə Türkiyənin dövlət qurumlarının üzərinə düşən məsuliyyət də aydındır: qanuni etiraz hüququ qorunmalı, eyni zamanda diplomatik nümayəndəliyin təhlükəsizliyi təmin olunmalıdır. Azərbaycan tərəfinin isə mümkün insidentlərlə bağlı diplomatik kanallardan istifadə etməsi, zəruri hallarda rəsmi izahat tələb etməsi və faktlara əsaslanan mövqe ortaya qoyması məqsədəuyğundur. Diplomatik münasibətlərin idarə olunması sosial şəbəkələrdəki emosional mübahisələrə deyil, dövlətlərarası ünsiyyətin müəyyən edilmiş mexanizmlərinə əsaslanmalıdır.

Məsələnin daha geniş siyasi tərəfi də mövcuddur. Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri regional sabitlik, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələri, iqtisadi əməkdaşlıq və müdafiə sahəsində tərəfdaşlıq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu münasibətlərin gücü iki ölkənin bütün məsələlərdə eyni mövqedə olmasından deyil, ortaq maraqları qorumaq və yaranan fikir ayrılıqlarını idarə etmək imkanından qaynaqlanır. Dövlətlər arasında münasibətlərin yetkinliyi problemlərin mövcud olmaması ilə deyil, onların hansı üsullarla həll edilməsi ilə ölçülür.

Bu baxımdan sosial şəbəkələrdə yaranan hər bir gərginliyin dövlətlərarası böhran kimi təqdim olunması da doğru deyil. Ayrı-ayrı şəxslərin açıqlamaları, ictimai aksiyalar və rəqəmsal platformalarda aparılan müzakirələr real siyasi münasibətlərin yalnız bir hissəsini əks etdirir. Bununla yanaşı, belə hadisələrin ardıcıl şəkildə təhqir və düşmənçilik ritorikası ilə müşayiət olunması ictimai etimada təsirsiz ötüşmür. Buna görə də məsələni nə şişirtmək, nə də əhəmiyyətsiz saymaq lazımdır. Əsas məqsəd faktları müəyyənləşdirmək və mümkün mənfi təsirlərin qarşısını almaq olmalıdır.

Azərbaycan ictimaiyyətinin reaksiyası da bu prinsipə uyğun formalaşmalıdır. Türkiyədə ayrı-ayrı şəxslərin sərt çıxışlarına cavab olaraq bütöv Türkiyə cəmiyyətini ittiham etmək, qarşılıqlı təhqir kampaniyalarına qoşulmaq və sosial şəbəkələrdə düşmənçilik ritorikasını gücləndirmək Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinə fayda verməz. Belə davranışlar emosional qarşıdurmanı daha da dərinləşdirə və konkret problemin həllini çətinləşdirə bilər. Milli maraqları qorumaq üçün ən təsirli yanaşma faktlara əsaslanan, hüquqi və diplomatik vasitələrdən istifadə edən prinsipial mövqedir.

Bu, eyni zamanda, Azərbaycan cəmiyyətinin informasiya təhlükəsizliyi məsələsidir. Hər bir vətəndaş sosial şəbəkələrdə rastlaşdığı məlumatın mənbəyini yoxlamalı, kontekstdən çıxarılmış görüntülərə ehtiyatla yanaşmalı və emosional məzmunu düşünmədən yaymaqdan çəkinməlidir. İnformasiya savadlılığı yalnız fərdi davranış məsələsi deyil; o, cəmiyyətin manipulyasiyaya qarşı dayanıqlığını müəyyən edən amillərdən biridir. Yanlış məlumatın yayılmasının qarşısını almaq üçün media qurumları, ictimai xadimlər və dövlət strukturları arasında da məsuliyyətli kommunikasiya mühiti vacibdir.

Medianın vəzifəsi qarşıdurmanı süni şəkildə böyütmək deyil, hadisələrin mahiyyətini açmaqdır. Jurnalistlər və redaksiyalar iddiaları yoxlamalı, hadisənin bütün tərəflərinin mövqeyini öyrənməli, faktla şərhi bir-birindən ayırmalı və sensasiya naminə təhqiramiz ifadələri tirajlamaqdan çəkinməlidirlər. Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri kimi həssas mövzuların işıqlandırılmasında peşəkarlıq xüsusilə vacibdir. Çünki məsuliyyətsiz informasiya siyasəti qısa müddətdə auditoriya qazandıra bilsə də, uzunmüddətli perspektivdə ictimai etimada və qarşılıqlı münasibətlərə zərər vura bilər.

Problemin həlli üçün hər iki cəmiyyətdə sağlam ictimai dialoqun təşviqi, qarşılıqlı hörmətin qorunması və mübahisəli məsələlərin faktlar əsasında müzakirəsi ön plana çıxmalıdır. Türkiyədə Azərbaycana qarşı əsassız ittihamlar səsləndirilirsə, həmin iddialar konkret faktlarla cavablandırılmalı, zəruri hallarda rəsmi təkziblər verilməli və hüquqi qiymətləndirmə üçün əsaslar araşdırılmalıdır. Eyni zamanda, Azərbaycanla bağlı obyektiv tənqidlə təhqir və manipulyasiya arasında fərq qoyulmalıdır. Bu yanaşma həm ölkənin nüfuzunun qorunmasına, həm də Türkiyə cəmiyyəti ilə sağlam münasibətlərin saxlanmasına xidmət edir.

Nəticə etibarilə, Türkiyənin sosial media məkanında Azərbaycana qarşı səsləndirilən ittihamlar və səfirliyimiz qarşısında keçirilən aksiyalar yalnız emosional müstəvidə qiymətləndirilə bilməz. Bu hadisələr informasiya məsuliyyəti, diplomatik təhlükəsizlik, ictimai etimad və strateji tərəfdaşlığın qorunması baxımından kompleks yanaşma tələb edir. Burada əsas məsələ kimin daha sərt ifadələr işlətməsi deyil, kimin faktlara, hüquqa və qarşılıqlı hörmətə daha çox üstünlük verməsidir.

Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığı ayrı-ayrı sosial media hesablarının gündəlik mübahisələrindən daha möhkəm təmələ malikdir. Lakin bu təməli qorumaq üçün münasibətlərin tarixi dəyərini xatırlamaq kifayət etmir; həmin dəyərə uyğun davranmaq da lazımdır. Qardaşlıq qarşı tərəfin hər fikri ilə razılaşmaq deyil, fikir ayrılıqlarını düşmənçiliyə çevirməmək, tənqidi təhqirdən ayırmaq və problemləri dialoq yolu ilə həll etmək bacarığıdır.
Bu gün həm Azərbaycan, həm də Türkiyə ictimaiyyətinin qarşısında duran əsas vəzifə sosial şəbəkələrdəki səs-küyün iki xalqın münasibətlərinin mahiyyətini müəyyənləşdirməsinə imkan verməməkdir. İnformasiya hücumlarına qarşı ən güclü cavab həqiqət, təxribatçı ritorikaya qarşı ən təsirli vasitə təmkin, diplomatik gərginliklərin qarşısını almağın ən doğru yolu isə qarşılıqlı hörmət və hüquqi mexanizmlərdir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin strateji əhəmiyyəti tələb edir ki, hər iki tərəfdə ictimai məsuliyyət üstün tutulsun, konkret pozuntulara hüquqi qiymət verilsin və iki qardaş xalq arasında etimadı qorumaq bütün emosional və siyasi hesablamalardan üstün sayılsın.

Əli Məsimli-Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin