Türkiyədə Azərbaycana qarşı informasiya cəbhəsi: Səfirlik qarşısındakı aksiyalar qardaşlıq münasibətlərini sınağa çəkir

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri təkcə iki dövlət arasında imzalanmış sənədlərdən, siyasi görüşlərdən və iqtisadi əməkdaşlıqdan ibarət deyil. Bu münasibətlərin əsasında ortaq tarix, milli-mənəvi yaxınlıq, qarşılıqlı etimad, çətin günlərdə nümayiş etdirilmiş həmrəylik və xalqların bir-birinə bəslədiyi dərin rəğbət dayanır. "Bir millət, iki dövlət" ifadəsi məhz bu tarixi və mənəvi bağlılığın siyasi simvoluna çevrilib. Ancaq qardaşlıq münasibətlərinin belə yüksək səviyyədə olduğu bir şəraitdə Türkiyənin sosial media məkanında ayrı-ayrı şəxslərin, tanınmış simaların və siyasi mövqeyi olan bəzi iştirakçıların Azərbaycana qarşı səsləndirdikləri sərt ittihamlar, təhqiramiz fikirlər, birtərəfli məlumatlar və diplomatik nümayəndəliyimiz qarşısında keçirilən aksiyalar ciddi təhlil tələb edir. Çünki burada məsələ yalnız kiminsə Azərbaycan haqqında nə düşünməsi deyil, ictimai fikrin hansı üsullarla formalaşdırılması, siyasi tənqidin hansı məqamda düşmənçilik ritorikasına çevrilməsi və iki dövlət arasında qarşılıqlı etimadın necə qorunmasıdır.

Bu məsələyə münasibətdə emosional yanaşmadan daha çox siyasi təhlilə, faktların araşdırılmasına və proseslərin mümkün nəticələrinin qiymətləndirilməsinə ehtiyac var. Azərbaycanla Türkiyə arasında strateji müttəfiqlik mövcuddur. Hər iki ölkənin regional təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat, müdafiə, iqtisadiyyat və diplomatiya sahələrində ortaq maraqları var. Belə bir münasibət sisteminin möhkəmliyi yalnız dövlət başçılarının görüşləri və rəsmi bəyanatlarla deyil, həm də cəmiyyətlər arasında etimadın qorunması ilə ölçülür. Dövlətlərarası münasibətlər yüksək səviyyədə inkişaf etdiyi halda ictimai məkanda bir-birinə qarşı düşmənçilik dilinin yayılması müəyyən ziddiyyət yaradır. Bu ziddiyyətin səbəblərini araşdırmaq, onu sübutsuz ittihamlarla deyil, faktlar və məntiqli arqumentlərlə qiymətləndirmək vacibdir.

2026-cı ilin oktyabrında Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri ətrafında yaranmış informasiya müzakirələri bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Türkiyənin Dezinformasiya ilə Mübarizə Mərkəzinin oktyabrın 9-da Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərini hədəfə alan manipulyativ materiallarla bağlı açıqlama verməsi, oktyabrın 13-də isə Azərbaycan Milli Məclisinin Azərbaycan-Türkiyə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun bəyanat yayması məsələnin siyasi və ictimai əhəmiyyətini göstərir. Bu açıqlamalar informasiya məkanında yayılan iddiaların, ictimai şəxslərin mövqelərinin və diplomatik nümayəndəliklər qarşısındakı aksiyaların iki ölkə arasındakı münasibətlərə təsiri barədə müzakirələri gündəmə gətirib.

Əsas sual budur: tarixi yaxınlıq və strateji tərəfdaşlıq bu qədər güclü olduğu halda, sosial media mühitində niyə Azərbaycan əleyhinə sərt ritorika meydana çıxır? Bu, ayrı-ayrı şəxslərin siyasi mövqeyindən irəli gələn təzahürdür, cəmiyyətdəki fikir müxtəlifliyinin nəticəsidir, yoxsa bəzi hallarda ictimai rəyi istiqamətləndirməyə hesablanmış informasiya fəaliyyətinin əlamətlərini daşıyır? Bu suallara cavab vermək üçün hər bir hadisəni ayrıca araşdırmaq, məlumatların mənbəyini müəyyənləşdirmək və sübut olunmuş faktlarla ehtimalları bir-birindən ayırmaq lazımdır. Lakin bir məsələ indidən aydındır: sosial media məkanında yayılan hər hansı iddia avtomatik olaraq həqiqətə çevrilmədiyi kimi, çoxsaylı hesabların eyni mövqeni təkrarlaması da həmin mövqenin cəmiyyətin ümumi iradəsini ifadə etdiyini göstərmir.

Müasir informasiya mübarizəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri budur ki, siyasi münasibətlərə təsir göstərmək üçün həmişə rəsmi bəyanatlara və ya açıq qarşıdurmaya ehtiyac qalmır. Bəzən emosional başlıqlar, kontekstdən çıxarılmış videolar, mənbəyi göstərilməyən iddialar, tanınmış şəxslərin qısa açıqlamaları və bir-birini təkrarlayan paylaşımlar ictimai rəydə ciddi təsir yarada bilir. İnsanlar müəyyən məlumatla təkrar-təkrar qarşılaşdıqda onu daha inandırıcı hesab edə bilirlər. Belə şəraitdə həqiqətin yoxlanılması ikinci plana keçir, emosional reaksiya isə müzakirənin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.

Məhz buna görə Türkiyənin sosial media məkanında Azərbaycana qarşı səsləndirilən fikirlərə yalnız ayrı-ayrı paylaşımlar səviyyəsində yanaşmaq kifayət deyil. Məlumatların hansı mənbədən yayıldığı, necə təqdim edildiyi, hansı hesablar tərəfindən təkrarlandığı, müzakirənin hansı istiqamətə yönəldildiyi və nəticədə hansı ictimai təsəvvürün yaradıldığı araşdırılmalıdır. Əgər bir məlumat qəsdən təhrif edilirsə, qarşı tərəfin mövqeyi gizlədilirsə və eyni əsassız ittiham müxtəlif kanallar vasitəsilə sistemli şəkildə yayılırsa, burada informasiya manipulyasiyasının əlamətləri meydana çıxa bilər. Lakin belə nəticəyə gəlmək üçün konkret sübutlar tələb olunur. Hər bir mənfi paylaşımı xaricdən idarə olunan kampaniya kimi təqdim etmək nə elmi təhlilə, nə də etibarlı jurnalistikaya uyğundur.

Bununla belə, faktların araşdırılması zərurəti problemin ciddiliyini azaltmır. Əksinə, məhz sübutlara əsaslanan yanaşma Azərbaycan əleyhinə qərəzli məlumatların daha təsirli şəkildə təkzib olunmasına imkan verir. İttihamın emosional şəkildə rədd edilməsi ilə onun faktlar əsasında ifşa olunması arasında böyük fərq var. Birinci halda mübahisə emosiyaların toqquşmasına çevrilə bilər, ikinci halda isə ictimaiyyətə məsələnin mahiyyətini anlamaq imkanı yaranır

Türkiyənin sosial media seqmentində sıravi istifadəçilərdən tutmuş tanınmış şəxslərədək müxtəlif iştirakçıların Azərbaycanla bağlı müzakirələrə qoşulması müasir kommunikasiya mühitinin xüsusiyyətləri ilə əlaqəlidir. Əvvəllər geniş ictimaiyyətə çatmaq üçün televiziya, qəzet və digər ənənəvi media kanallarına çıxış vacib idisə, indi hər bir istifadəçi özünü informasiya mənbəyi kimi təqdim edə bilir. Bu, ictimai iştirakçılığı genişləndirir, lakin eyni zamanda məlumatın keyfiyyətinə nəzarəti çətinləşdirir.

Sosial şəbəkələrdə ən çox yayılan məzmun həmişə ən doğru məlumat olmur. Çox vaxt diqqət çəkən, qəzəb yaradan, insanları iki düşərgəyə bölən və qarşıdurmanı gücləndirən paylaşımlar daha çox reaksiya toplayır. Bu xüsusiyyət siyasi müzakirələrdə xüsusilə nəzərə çarpır. İstifadəçilərin bir hissəsi hadisənin bütün tərəflərini öyrənmək əvəzinə öz mövqeyini təsdiqləyən məlumatları seçir, fərqli yanaşmaları isə dərhal rədd edir. Beləliklə, müzakirə tədricən faktların araşdırılması meydanından emosional qarşıdurma meydanına çevrilir.
Azərbaycanla bağlı məsələlərdə də bu risk mövcuddur. Hər hansı siyasi qərar, ictimai hadisə və ya diplomatik mübahisə barədə yayılan məlumatlar bütöv kontekstdən ayrıldıqda, hadisənin mahiyyəti təhrif oluna bilər. Ayrı-ayrı fikirlər Azərbaycan dövlətinin və ya Azərbaycan cəmiyyətinin ümumi mövqeyi kimi təqdim edilə bilər. Eyni zamanda, konkret şəxsin mövqeyi bütün Türkiyə ictimaiyyətinə aid edilərsə, bu dəfə də digər tərəfdə yanlış ümumiləşdirmə yaranar.

Bu prosesin təhlükəsi ondadır ki, insanlar bir-birini real faktlara əsasən deyil, sosial şəbəkələrdə formalaşdırılmış təsəvvürlər əsasında qiymətləndirməyə başlayırlar. Nəticədə Azərbaycan və Türkiyə cəmiyyətləri arasında mövcud olan real yaxınlıq, əməkdaşlıq və ortaq maraqlar arxa plana keçir, ayrı-ayrı mübahisələr isə münasibətlərin əsas göstəricisi kimi təqdim olunur.

İnformasiya təhlükəsizliyi baxımından əsas vəzifə sosial şəbəkələri tənqidə qapalı məkana çevirmək deyil. Əsas vəzifə istifadəçilərin doğru məlumat əldə etmək imkanını qorumaq, qəsdən yayılan saxta məlumatları müəyyənləşdirmək və ictimai müzakirələrin faktlardan uzaqlaşmasının qarşısını almaqdır. Söz azadlığı ilə informasiya manipulyasiyasına qarşı mübarizə bir-birinə zidd prinsiplər deyil. Əksinə, etibarlı informasiya mühiti hər iki prinsipin qorunmasına kömək edir.
Məsələnin digər mühüm tərəfi Türkiyədə tanınmış şəxslərin və siyasi nüfuzu olan iştirakçıların Azərbaycana münasibətdə səsləndirdikləri fikirlərdir. Geniş auditoriyaya malik şəxsin söylədiyi söz sıravi istifadəçinin şərhindən daha böyük təsir yarada bilər. Belə şəxslərin mövqeyi xəbər başlıqlarına çevrilir, müxtəlif platformalarda yayılır və bəzən rəsmi mövqelərlə eyniləşdirilir.
Bu səbəbdən tanınmış şəxslərin açıqlamalarına münasibətdə daha yüksək məsuliyyət standartı tətbiq edilməlidir. İctimai nüfuz faktları yoxlamadan ittiham irəli sürmək üçün üstünlük deyil. Əksinə, böyük auditoriyaya malik olmaq hər bir ifadənin mümkün nəticələrini daha diqqətlə nəzərə almağı tələb edir. Xüsusilə iki dost və müttəfiq dövlətin münasibətlərinə təsir edə biləcək məsələlərdə emosional ritorika əvəzinə dəqiq məlumat və əsaslandırılmış arqumentlər ön plana çıxmalıdır.

Əgər ictimai xadim Azərbaycanla bağlı hər hansı qərarı tənqid edirsə, həmin tənqid konkret sənədlərə, açıqlamalara və faktlara söykənməlidir. Əgər iddia irəli sürülürsə, onun mənbəyi göstərilməli, iddianın qarşı tərəfin mövqeyi ilə müqayisəsi aparılmalı və həqiqətə uyğun gəlməyən məlumat aşkarlandıqda düzəliş edilməlidir. Bu, təkcə etik jurnalistikanın deyil, ümumi ictimai məsuliyyətin tələbidir.

Eyni prinsip Azərbaycan ictimai xadimlərinə də aiddir. Türkiyədəki hər hansı sərt açıqlamaya cavab olaraq bütün türk cəmiyyətini ittiham etmək və ya təhqiramiz ritorikaya keçmək düzgün deyil. Bir tərəfdə yanlış mövqe varsa, digər tərəfin də eyni üsula əl atması problemi həll etmir. Əksinə, bu, qarşılıqlı etimadın daha da zəifləməsinə səbəb ola bilər.Belə bir vəziyyətdə əsas meyar şəxsin kimliyi deyil, səsləndirdiyi fikrin faktiki əsası olmalıdır. Tənqidçi də, müdafiəçi də eyni standartla qiymətləndirilməlidir. Həqiqətin siyasi simpatiyadan üstün tutulması məhz bu cür mümkündür

Aydın Hüseynov-Milli Məclisin deputatı

Telegramda izləyin