Rəqəmsal infrastruktur hədəfdə: Kibertəhlükəsizlik niyə milli təhlükəsizlik məsələsidir?

Son illərdə dövlət qurumlarının rəqəmsal infrastrukturuna qarşı kiberhücumlar qlobal təhlükəsizlik gündəliyinin əsas məsələlərindən birinə çevrilib. Dövlət informasiya sistemlərinin, elektron xidmət platformalarının və kritik infrastruktur obyektlərinin hədəfə alınması artıq yalnız texniki problem deyil. Bu hücumlar dövlət idarəçiliyinin fasiləsizliyinə, məxfi məlumatların qorunmasına, iqtisadi sabitliyə və milli təhlükəsizliyə birbaşa təsir göstərə bilən strateji təhdidlər sırasındadır.
Rəqəmsallaşmanın genişlənməsi dövlət xidmətlərinin əlçatanlığını və idarəetmənin səmərəliliyini artırsa da, eyni zamanda yeni təhlükəsizlik riskləri yaradır. Dövlət qurumlarının məlumat bazaları, elektron sənəd dövriyyəsi sistemləri, kommunikasiya şəbəkələri və digər rəqəmsal resursları kiberhücumların potensial hədəfinə çevrilir. Belə şəraitdə informasiya sistemlərinin qorunması yalnız texniki mühafizə tədbirləri ilə məhdudlaşmamalı, dövlətin ümumi təhlükəsizlik strategiyasının ayrılmaz hissəsi kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Kiberhücumların yeni mərhələsi: Hibrid təhdidlər
Müasir münaqişələrdə kiberməkanın rolu getdikcə artır. Kiberəməliyyatlar informasiya təsiri, iqtisadi təzyiq və digər qeyri-ənənəvi vasitələrlə paralel həyata keçirilərək hibrid təhdidlərin tərkib hissəsinə çevrilə bilər. Bu cür fəaliyyətlərin məqsədi yalnız məlumat əldə etmək deyil, həm də dövlət institutlarının fəaliyyətini zəiflətmək, cəmiyyətdə inamsızlıq yaratmaq və strateji qərarların qəbuluna təsir göstərmək ola bilər.
Kiberhücumların formaları da mürəkkəbləşir. Veb-saytların görünüşünün icazəsiz dəyişdirilməsi (defacement), xidmətlərin əlçatmaz vəziyyətə gətirilməsi üçün həyata keçirilən DDoS hücumları, məlumatları şifrələyərək ödəniş tələb edən ransomware hücumları və sistemlərdə uzun müddət gizli qalmağa çalışan APT tipli təhdidlər müxtəlif risklər yaradır.
Xüsusilə APT hücumları diqqət tələb edir. Bu tip əməliyyatlar zamanı hücum edən tərəf hədəfin informasiya sistemlərində uzun müddət aşkarlanmadan qalmağa, məlumat toplamağa və ya sistemlərə davamlı çıxış əldə etməyə çalışa bilər. Ransomware hücumları isə dövlət qurumlarının məlumatlarına və xidmətlərinə çıxışı məhdudlaşdıraraq onların fəaliyyətində ciddi fasilələr yarada bilər. DDoS hücumları elektron xidmətlərin əlçatanlığını pozmaqla vətəndaşların dövlət xidmətlərindən istifadəsinə mane ola bilər.
Bununla belə, hər bir kiberhadisəni avtomatik olaraq hibrid müharibə və ya xarici dövlətin fəaliyyəti ilə əlaqələndirmək düzgün deyil. Hücumların arxasında maliyyə məqsədli cinayətkar qruplar, ideoloji motivli aktorlar və ya dövlətlə əlaqəli ola bilən qruplar dayana bilər. Təhdidin mənbəyi və məqsədi yalnız texniki göstəricilər, sübutlar və peşəkar araşdırma əsasında müəyyənləşdirilməlidir.
Niyə dövlət qurumları əsas hədəflər sırasındadır?
Dövlət qurumları böyük həcmdə məlumat emal etdiklərinə, mühüm xidmətlər göstərdiklərinə və bəzən kritik infrastrukturun idarə edilməsində iştirak etdiklərinə görə kiberhücumlar baxımından yüksək əhəmiyyətli hədəflər hesab olunur.
İlk növbədə, dövlət sistemlərində vətəndaşların şəxsi məlumatları, inzibati sənədlər, maliyyə məlumatları və məhdud girişli informasiyalar saxlanıla bilər. Bu məlumatların icazəsiz əldə edilməsi məxfilik və informasiya təhlükəsizliyi baxımından ciddi nəticələr doğura bilər.
İkinci mühüm risk kritik infrastrukturla bağlıdır. Enerji təchizatı, su sistemləri, nəqliyyat, səhiyyə və rabitə kimi sahələrdə rəqəmsal sistemlərin sıradan çıxması təkcə xidmətlərin keyfiyyətinə deyil, insanların gündəlik həyatına və ictimai təhlükəsizliyə də təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən həmin sistemlərin mühafizəsi dövlət təhlükəsizliyinin prioritet istiqamətlərindən biri olmalıdır.
Üçüncü amil ictimai etimaddır. Dövlət portallarının fəaliyyətinin dayanması, rəsmi məlumatların saxtalaşdırılması və ya həssas məlumatların sızması vətəndaşlarda narahatlıq yarada, dövlət xidmətlərinə etimadı zəiflədə bilər. Hücumun real təsiri ilə yanaşı, onun ətrafında yayılan dezinformasiya da əlavə risklər yaradır.
Beləliklə, dövlət qurumlarına qarşı kiberhücumların nəticələri texniki sistemlərin sıradan çıxması ilə məhdudlaşmır. Onlar idarəetmənin davamlılığına, ictimai etimada və milli təhlükəsizliyə təsir göstərə bilər.
İnsan amili və kiber gigiyenanın əhəmiyyəti
Kibertəhlükəsizlik sistemlərinin effektivliyi yalnız istifadə olunan proqram və avadanlıqlardan asılı deyil. İşçilərin təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməsi, şübhəli fəaliyyətləri vaxtında müəyyənləşdirməsi və insidentlərə düzgün reaksiya verməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Sosial mühəndislik hücumları bu baxımdan xüsusi risk yaradır. Hücum edənlər əməkdaşları aldadaraq onların parollarını əldə etməyə, zərərli keçidlərə daxil olmağa və ya məxfi məlumatları paylaşmağa sövq edə bilərlər. Fişinq məktubları, saxta giriş səhifələri və özünü texniki dəstək əməkdaşı kimi təqdim edən şəxslər bu məqsədlə istifadə olunan üsullardandır.
Buna görə də dövlət qurumlarında kiber gigiyena qaydalarının tətbiqi və əməkdaşların mütəmadi təlimləndirilməsi zəruridir. İşçilər şübhəli elektron məktubları tanımağı, çoxfaktorlu autentifikasiyadan istifadə etməyi, parolları təhlükəsiz saxlamağı və mümkün insidentlər barədə məsul şəxslərə vaxtında məlumat verməyi bacarmalıdırlar.
Eyni zamanda, insidentlər barədə məlumat verən əməkdaşların günahlandırılması əvəzinə, problemlərin vaxtında aşkarlanmasını təşviq edən təşkilati mühit yaradılmalıdır. İnsan amilini nəzərə almayan ən müasir texniki müdafiə sistemi belə gözlənilməz risklərlə üzləşə bilər.
Effektiv müdafiə strategiyası necə qurulmalıdır?
Dövlət sektorunda kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi çoxsəviyyəli və davamlı yanaşma tələb edir. İlk növbədə, "Sıfır etibar" (Zero Trust) modeli əsasında giriş nəzarəti təkmilləşdirilməlidir. Bu yanaşmaya görə, istifadəçi və ya cihaz yalnız daxili şəbəkədə yerləşdiyinə görə etibarlı hesab edilmir; giriş hüquqları identifikasiya, cihazın təhlükəsizlik vəziyyəti və konkret əməliyyatın risk səviyyəsi nəzərə alınmaqla yoxlanılır.
İkinci istiqamət məlumatların ehtiyat nüsxələrinin yaradılması və bərpa imkanlarının təmin edilməsidir. Kritik məlumatların müntəzəm ehtiyat nüsxələri hazırlanmalı, onların bir hissəsi əsas şəbəkədən ayrılmış və ya dəyişdirilmədən qorunan mühitdə saxlanılmalıdır. Bununla yanaşı, ehtiyat nüsxələrdən məlumatların bərpası mütəmadi sınaqdan keçirilməlidir. Çünki ehtiyat nüsxənin mövcudluğu onun fövqəladə vəziyyətdə uğurla bərpa ediləcəyinə zəmanət vermir.
Üçüncü istiqamət davamlı monitorinq və təhdidlərin erkən aşkarlanmasıdır. Mərkəzləşdirilmiş təhlükəsizlik monitorinqi, hadisələrin təhlili və insidentlərə operativ reaksiya mexanizmləri şübhəli fəaliyyətlərin vaxtında müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Süni intellekt və maşın öyrənməsi əsaslı vasitələr böyük həcmdə məlumatların təhlilini sürətləndirə bilər. Lakin bu texnologiyalar yanlış nəticələr verə bildiyindən onların işi peşəkar mütəxəssislərin nəzarəti və digər təhlükəsizlik mexanizmləri ilə tamamlanmalıdır.
Dördüncü istiqamət sistemlərin müntəzəm yenilənməsi, zəifliklərin vaxtında aradan qaldırılması və giriş hüquqlarının məhdudlaşdırılmasıdır. Hər bir əməkdaşa yalnız vəzifəsini yerinə yetirmək üçün zəruri olan səlahiyyətlərin verilməsi mümkün zərərin miqyasını azalda bilər. Kritik sistemlərdə dəyişikliklərə nəzarət, şəbəkələrin seqmentləşdirilməsi və insidentlərə cavab planlarının hazırlanması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Nəhayət, beynəlxalq əməkdaşlıq və qurumlararası məlumat mübadiləsi gücləndirilməlidir. Kiber təhdidlər dövlət sərhədləri ilə məhdudlaşmadığı üçün insidentlər barədə operativ məlumat mübadiləsi, texniki göstəricilərin paylaşılması və birgə müdafiə təşəbbüsləri risklərin azaldılmasına kömək edə bilər. Bununla yanaşı, məlumat mübadiləsi hüquqi tələblərə, məxfilik prinsiplərinə və milli təhlükəsizlik maraqlarına uyğun təşkil olunmalıdır.
Nəticə
Rəqəmsal dövrdə dövlət qurumlarının kiber müdafiəsi artıq yalnız informasiya texnologiyaları bölmələrinin məsuliyyəti deyil. Bu, dövlət idarəçiliyinin davamlılığı, vətəndaşların məlumatlarının qorunması və milli təhlükəsizliyin təmin olunması ilə birbaşa bağlı olan strateji məsələdir.
Effektiv kibertəhlükəsizlik üçün texnoloji imkanlar, peşəkar kadrlar, təhlükəsizlik mədəniyyəti, risklərin davamlı qiymətləndirilməsi və aydın idarəetmə mexanizmləri vahid sistem daxilində birləşdirilməlidir. Əsas məqsəd yalnız hücumun qarşısını almaq deyil, eyni zamanda mümkün insidentin təsirini minimuma endirmək və xidmətləri qısa müddətdə bərpa etmək qabiliyyətini təmin etməkdir.
Dövlətin rəqəmsal təhlükəsizliyi onun ümumi təhlükəsizlik arxitekturasının ayrılmaz hissəsidir. Bu sahəyə vaxtında yatırılan resurslar, insan kapitalının inkişafı və qabaqlayıcı tədbirlər rəqəmsal təhdidlər qarşısında dayanıqlı dövlət idarəçiliyinin əsas şərtlərindəndir.

Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Təşkilatları Assosiasiyası" İctimai Birliyinin eksperti, Xəzər Universitetinin İT departament rəhbəri-Fərid Musayev

Telegramda izləyin