Atəşgahdan kino ekranlarına: Azərbaycan-Hindistan mədəni əlaqələrinin izi

Xəzərin sahilində, Bakının yaxınlığında yerləşən Atəşgahın divarlarında Hindistandan gəlmiş insanların yazıları qorunub saxlanılır. Bu qədim abidə təkcə Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinin mühüm nümunəsi deyil, həm də müxtəlif xalqlar arasında əsrlər boyu mövcud olmuş ticarət və mədəni əlaqələrin canlı yadigarıdır. Azərbaycanla Hindistan arasında minlərlə kilometr məsafə olsa da, tarix bu iki xalqı ticarət yolları, ədəbiyyat, musiqi və mənəvi dəyərlər vasitəsilə bir-birinə yaxınlaşdırıb.
Azərbaycan-Hindistan mədəni münasibətlərinin tarixini yalnız müasir diplomatik əlaqələrlə məhdudlaşdırmaq olmaz. Bu münasibətlərin kökləri qədim ticarət yollarına, Xəzər hövzəsindəki iqtisadi və mədəni təmaslara, eləcə də Şərq dünyasında fikir və sənət adamlarının qarşılıqlı təsirinə gedib çıxır. Əsrlər boyunca müxtəlif ölkələrdən gələn tacirlər, səyyahlar və sənətkarlar özləri ilə yalnız mallar deyil, həm də adət-ənənələr, dini təsəvvürlər, musiqi və ədəbi nümunələr gətirirdilər. Azərbaycan şəhərləri də bu geniş mədəni mübadilə şəbəkəsinin mühüm məkanlarından olub.
Bakının yaxınlığında yerləşən Atəşgah həmin tarixi əlaqələrin diqqətəlayiq nümunələrindəndir. Abidənin divarlarında devanagari və qurumuxi yazıları, eləcə də Hindistanın dini-mədəni ənənələri ilə əlaqəli izlər mövcuddur. Bu yazılar Hindistan mənşəli tacirlərin və zəvvarların bölgədəki varlığını, onların yerli mühitlə təmaslarını xatırladır. Atəşgahın tarixini yalnız bir xalqın və ya bir inancın çərçivəsində dəyərləndirmək düzgün olmazdı. Abidə müxtəlif dövrlərdə burada baş vermiş mədəni təmasların mürəkkəb tarixini əks etdirir.
Azərbaycanla Hindistan arasında mədəni yaxınlığın mühüm istiqamətlərindən biri də ədəbiyyatdır. Azərbaycan poeziyasının dünya miqyasında tanınan nümayəndəsi Nizami Gəncəvinin əsərləri əsrlər boyu müxtəlif ölkələrdə oxunub, öyrənilib və yeni ədəbi ənənələrə təsir göstərib. Hindistanın ədəbi mühitində də Nizaminin irsinə maraq olub. Hindistanın məşhur şairi Əmir Xosrovun yaradıcılığı ilə Nizaminin ədəbi dünyası arasındakı əlaqələr Şərq ədəbiyyatının qarşılıqlı təsir tarixinin maraqlı mövzularındandır. Nizaminin "Leyli və Məcnun" poemasının Hindistanda da tanınması onun yaradıcılığının coğrafi sərhədləri aşdığını göstərir.
İki xalq arasındakı mədəni bağlar musiqi və incəsənət sahəsində də özünü göstərib. Azərbaycan musiqisinin tanınmış nümayəndəsi Rəşid Behbudov yalnız ölkəmizdə deyil, beynəlxalq səhnələrdə də böyük şöhrət qazanmış sənətkar idi. Onun Hindistan kinosunun məşhur aktyoru Rac Kapurla dostluğu iki ölkənin sənət adamları arasında yaranmış şəxsi və yaradıcı münasibətlərin maraqlı nümunəsi kimi xatırlanır. Bu cür əlaqələr göstərir ki, mədəni yaxınlaşma yalnız rəsmi tədbirlər və diplomatik görüşlərlə məhdudlaşmır. Bəzən sənət adamlarının dostluğu və yaradıcılığa olan ortaq marağı xalqlar arasında daha səmimi münasibətlərin formalaşmasına töhfə verir.
Hindistan kinosu da Azərbaycanda uzun illər xüsusi maraq doğurub. Hind filmlərinin musiqisi, rəqsləri, melodramatik süjetləri və yaddaqalan qəhrəmanları bir neçə nəslin yaddaşında iz qoyub. Bu filmlər vasitəsilə Azərbaycan tamaşaçıları Hindistanın şəhərləri, geyimləri, musiqisi və gündəlik həyatı ilə tanış olmaq imkanı əldə edirdilər. Beləliklə, Hindistan bir çox insan üçün xəritədə uzaqda yerləşən ölkə olmaqdan çıxaraq kino vasitəsilə tanınan, duyulan və maraq doğuran bir mədəniyyətə çevrilirdi. Kino iki xalq arasında emosional yaxınlığın yaranmasında özünəməxsus rol oynayırdı.
Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra iki ölkə arasındakı münasibətlər yeni mərhələyə qədəm qoydu. Hindistan Azərbaycanın müstəqilliyini 1991-ci ilin dekabrında tanıdı, diplomatik münasibətlər isə 28 fevral 1992-ci ildə quruldu. Hindistanın Bakıdakı səfirliyinin 1999-cu ildə, Azərbaycanın Hindistandakı səfirliyinin isə 2004-cü ildə fəaliyyətə başlaması ikitərəfli əlaqələrin institusional əsaslarını daha da möhkəmləndirdi. Bununla tarixi və mədəni yaxınlığın müasir diplomatik əməkdaşlıq vasitəsilə inkişaf etdirilməsi üçün yeni imkanlar yarandı.
Son illərdə mədəni əməkdaşlıq yeni təşəbbüslərlə zənginləşir. Hindistanın Bakıdakı səfirliyi 2026-cı ilin fevralında "Baku Evenings" adlı mədəni tədbirlər silsiləsinə başlayıb. Həmin təşəbbüs çərçivəsində mart ayında "Bharat Filmotsav" adlı Hindistan kino festivalı da təşkil edilib. Bu cür tədbirlər Hindistanın mədəni irsini Azərbaycan ictimaiyyətinə daha yaxından tanıtmaq, kino və incəsənət vasitəsilə xalqlar arasında ünsiyyəti gücləndirmək baxımından əhəmiyyətlidir.
Mədəni əlaqələrin davamlı inkişafı üçün kino nümayişləri və konsertlərlə yanaşı, təhsil mübadiləsi, tərcümə layihələri, kitab sərgiləri, universitetlərarası əməkdaşlıq, rəssamların və musiqiçilərin birgə layihələri də mühüm rol oynayır. Azərbaycan ədəbiyyatının Hindistanda, Hindistan ədəbiyyatının isə Azərbaycanda daha geniş tanıdılması xalqların bir-birinin tarixi və dünyagörüşü haqqında daha dolğun təsəvvür əldə etməsinə kömək edə bilər. Xüsusilə gənclərin bu prosesə cəlb olunması vacibdir. Çünki mədəni əlaqələrin gələcəyi yeni nəslin marağından, təşəbbüslərindən və fərqli mədəniyyətləri öyrənmək istəyindən asılıdır.
Azərbaycanla Hindistanın münasibətləri göstərir ki, xalqları bir-birinə yaxınlaşdıran yeganə amil coğrafi qonşuluq deyil. Bəzən minlərlə kilometrlik məsafə mədəniyyətin birləşdirici gücü qarşısında əhəmiyyətini itirir. Tarixi abidənin divarındakı yazı, bir şairin əsəri, bir mahnı və ya illər əvvəl izlənilmiş film iki xalq arasında uzunömürlü xatirə və qarşılıqlı maraq yarada bilər.
Atəşgahın divarlarında qorunan yazılardan müasir kino festivallarına qədər uzanan bu tarix mədəniyyətin zaman və məkan sərhədlərini aşmaq gücünü nümayiş etdirir. Azərbaycan və Hindistan arasında əsrlər ərzində formalaşmış mədəni əlaqələr bu gün də yeni məzmun qazanmaq imkanına malikdir. Əsas məsələ tarixi irsi yalnız keçmişin yadigarı kimi qorumaq deyil, onu yeni nəsillərin tanıdığı, öyrəndiyi və inkişaf etdirdiyi canlı mədəni körpüyə çevirməkdir.

Şəmsi Qoca

Telegramda izləyin